Toekomst van het ritse buitenlandse beleid, lezing 22 oktober 2007 voor diplomaten

Lezing Peter de Waard voor Instituut Clingendael op 22 oktober 2007-10-13

Iedereen die pogingen doet trends in de buitenlandse politiek van een land te signaleren loop het risico zich belachelijk te maken. Voorspellingen die nu voor de hand liggen, kunnen hem of haar later blijven achtervolgen. Wat te denken van Neville Chamberlain die in 1938 na het Akkoord van München riep ‘Vrede voor Deze Tijd’ te hebben gebracht.

 Dus het is begrijpelijk en zelfs aanbevelingswaardig dat u enigszins sceptisch zal zijn over wat ik zal zeggen. Drie weken geleden had ik mogelijk voorspeld dat we op 1 november in Groot-Brittannië verkiezingen voor een nieuw Lagerhuis zouden hebben gehad. Maar de nieuwe premier Gordon Brown heeft iedereen voor gek gezet – de analisten, de journalisten, zijn eigen achterban en eigenlijk ook zichzelf – door te zeggen dat er deze herfst en waarschijnlijk zelfs volgend jaar geen verkiezingen worden gehouden.

 Politieke landschappen veranderen snel. Labour lag drie weken geleden mijlen voor in de peilingen. In een weekeinde veranderde het tij en hebben de Conservatieven Labour ingehaald. Nu staan zij volgens de laatste peilingen ver voor.

 De Britse buitenlandse politiek is in vele opzichten onvoorspelbaar. Ten eerste heeft zich dit jaar een machtswisseling voorgedaan op Downing Street. Blair ging en Brown kwam. Na tien jaar wisten we ongeveer waar de flamboyante Tony Blair voor stond. Maar Brown is nog altijd een groot vraagteken. Misschien wacht hij de gebeurtenissen af – de ontwikkelingen in Irak, de nieuwe president in de VS, de houding van de andere Europese landen over het grondwetverdrag – voordat hij zijn positie bepaalt.

 Echte nieuwe beleidspunten zijn niet ontwikkeld, hoewel zijn minister van Buitenlandse Zaken David Miliband op het laatste Labour-congres sprak van een ‘tweede golf van buitenlandse politiek’ na Blairs ‘eerste golf’.

 Maar hoe die golven zich onderscheiden laat zich nog raden. Zal er ook schuim op Browns golf staan, zoals die van Blair, of wordt het een uitkabbelend rollertje?

 Iets nieuws heeft Brown na vier maanden premierschap nog niet gedaan. Zelfs de aankondiging de Britse troepen in Irak volgend jaar te halveren, is eigenlijk een besluit dat al door Blair was genomen hoewel Brown er goede sier mee probeerde te maken. Maar Blair had al besloten dat in de Britse zone de verantwoordelijk voor de veiligheid zou worden overgedragen aan de Iraki’s zelf. En nu het aantal aanslagen daar sterk is verminderd, kon dat ook probleemloos. De vraag zou zijn wat Brown zou doen, als de veiligheidssituatie daar ineens weer verslechtert. Gaat hij dan ook door met het terugtrekken van troepen of zullen zelfs nieuwe troepen moeten worden ingebracht? Daarop hebben we nog geen antwoord.

 Browns retoriek tot nu toe is tamelijk obligaat. Hij zegt dat de alliantie met de Amerikanen een feit is, dat samenwerking met landen in Europa wordt toegejuicht en dat het Gemenebest nog altijd een hoeksteen is. Het klinkt even vaag als Blairite.

 Brown lijkt nog geen doordacht buitenlands beleid te hebben. Ik denk dat veel Britse diplomaten al stilletjes terugverlangen naar Tony Blair. Hij kon een buitenlands beleid presenteren. Hij kon zich sterk profileren dankzij zijn overtuigingen – of ze die nu deelden of niet.

 Voor Blair – de omhoog gevallen politicus - was de wereld duidelijk – een gevecht tussen goed en slecht. Voor Brown – de geboren politicus – is die veel complexer. Hij bekijkt de wereld meer door een economische bril. Hij weegt Britse belangen af aan de economische voordelen voor het eigen land en de rest van de globe. Brown is een supporter van het grote zakenleven en huldigt neo-liberale economische opvattingen. Hij denkt dat vrije handel elk probleem kan oplossen – zelfs de armoede in Afrika.

 Blair was in 1997 een nieuwkomer, een onbeschreven blad. Iemand die tot zijn achttiende maar een keer over de grens was geweest en in zijn verkiezingscampagne van toen het woord buitenland maar een keer had genoemd.

 Brown is de ervaren rot. Voordat hij premier werd was hij al tien jaar chancellor – minister van Financiën. Maar hij liet zich zelden uit over buitenlandse politiek. De enige twee dingen wat we van hem weten was zijn vastberadenheid iets te doen aan de armoede in Afrika en zijn fameuze vijf tests waarvoor het land zou moeten slagen voordat de euro zou mogen worden ingevoerd.

 De vraag is of Brown in het buitenlands beleid voorzichtiger zal zijn dan Blair. Zal hij minder vaak zijn nek uitsteken? Zal hij bij zijn besluitvorming meer rekening houden met wat het Britse volk denkt? Brown lijkt op het eerste gezicht banger te zijn dan Tony Blair om de steun van etnische minderheden, de vakbonden, de burgerrechtgroeperingen en de linkervleugel van zijn partij te verliezen. Door zo weinig mogelijk te zeggen over buitenlandse politiek kan hij tenminste iedereen te vriend houden.

 De wereld zal het hem minder in dank afnemen. Onduidelijkheid in de Britse buitenlandse politiek is internationaal een probleem. In de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw leek Groot-Brittannie er niet zoveel meer toe te doen. Het land werd gezien als een natie die het niet was gelukt de transformatie van een imperiale macht naar een gewoon land te maken. De Britse buitenlandse politiek leek altijd te worden overschaduwd door nostalgie naar het verleden. De inval in Suez in 1956 en het besluit niet mee te doen aan de EEG een jaar later bewezen de stelling van de toenmalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Dean Acheson - ´Groot-Brittannie heeft een wereldrijk verloren en is er niet in geslaagd een nieuwe rol te vinden.´

 Het oordeel was toen een schot in de roos. Maar vijftig jaar later is dat veranderd. Dankzij Margaret Thatcher en Tony Blair is Groot-Brittannie weer een zelfverzekerde natie geworden. Het heeft geen imperium meer en is ook geen supermacht, maar wel een van ´s wereld invloedrijkste naties. Het is een belangrijk en soms ook leidend lid van de EU, het is natuurlijk een leidend lid van het Gemenebest, het geniet een culturele invloed in de wereld die in geen verhouding staat tot de omvang van het land, het heeft het voordeel van de Engelse taal, het is een financieel centrum en heeft cool Londen, de stad met zijn theaters, popsterren en de ---nog-----onverslaanbare BBC waarmee de hele wereld de ogen worden uitgestoken.

 En daarnaast is het land ook nog een permanent lid van de VN en lid van de G8. Het heeft de op vier na grootste economie ter wereld, een actief ontwikkelingsprogramma, kleine maar zeer efficiente strijdkrachten en meer overzeese investeringen dan welk land ter wereld ook met uitzondering van de VS.

 Zo’n land heeft een ambitieuze buitenlandse politiek nodig met mondiale uitstraling.

 Dus gaan we toch proberen de trends op een aantal beleidsterreinen vast te stellen met het risico ons belachelijk te maken.

In de eerste plaats Europa:

De relatie met Europa is mogelijk de grootste obsessie en frustratie van Britse politici. Het is ook voer voor een hoogoplopend debat dat het land al generaties splijt. En het is ook het terrein waar de schandaalbladen hun grootste invloed laten gelden. Het Europa van de EU is in hun ogen een grote geldverspilling. Als er over EU wordt geschreven gaat het over geld over de balk smijterij zoals nieuwe dienstauto’s, champagneparty’s en enorme declaraties. Europa is een groot Frans/Duits samenzweringsproject.

 Premiers zijn daardoor al bij voorbaat gijzelaar van het volkspopulisme.

 De hele paradox is dat het Europa van de EU een Britse uitvinding is – hoewel een Frans/Duitse creatie. Winston Churchill was in 1945 de eerste die opriep tot de vorming van een Verenigde Staten van Europa die harmonische relaties, economische samenwerking en een soort van Europese identiteit zou moeten propageren.

 Als oppositieleider pleitte Churchill na 1945 even vurig voor Europese samenwerking als dat hij als oorlogsleider had opgeroepen tot bloed, zweet en tranen in de strijd tegen het nazisme.

 Op de conferentie van de Europese beweging – hier in Den Haag van 7 tot 10 mei 1948 – zette Churchill zijn visie voor Europa uit. Hij benadrukte dat het onmogelijk zou zijn om economische en militaire samenwerking niet gepaard te laten gaan met een politieke structuur. Hij riep op tot de vorming van een Europese Assemblee en sprak over de drie pilaren van de Verenigde Naties: de Sovjet-Unie, de VS en een Raad van Europa met daarin Groot-Brittannië verbonden met zijn Imperium en Gemenebest. Hij sprak de hoop uit dat ook Britten trots zouden kunnen zeggen; ‘Ik ben een Europeaan’.

 Maar toen hij in 1951 weer premier werd verstomde zijn enthousiasme voor Europa. De dekolonisatie, de koude oorlog, het einde van het imperium, de moeizame relatie met de nieuwe Amerikaanse president Eisenhower en zijn eigen ouderdomskwaaltjes verbruikten al zijn energie.

 Zijn retoriek van de jaren daarvoor mondde uit in een enorme ambivalentie ten opzichte van Europa. Toen de EGKS in 1952 en de EEG vijf jaar later werden gevormd nam Groot-Brittannië geen deel. Pas in de jaren zestig toen de Britse economie in het slop raakte en de economie op het continent de wind in de zeilen kreeg, wilden de Britten wel lid worden. Maar de Franse president de Gaulle zag de Britten als een soort Amerikaans paard van Troje en sprak zijn veto uit. Toen De Gaulle ontslag nam pakte Edward Heath – mogelijk de enige echte eurofiel van alle na-oorlogse Britse premiers – zijn kans. Groot-Brittannië werd EEG-lid, hoewel een referendum daarover twee jaar later net goed afliep.

 Het referendum vernietigde bijna de Labourpartij. Tien jaar later splitste Labour ondermeer hierdoor in de Old Labour van Michael Foot en de SDP van Roy Jenkins. Het zou niet de laatste keer zijn dat een grote Britse partij bijna aan Europa tenonder ging.

 Margaret Thatcher, die in 1979 premier werd, was aanvankelijk pro-Europees. Maar dat veranderde snel toen het leidende Europese duo – de Franse president Giscard d’Estaing en Helmut Schmidt en later ook hun opvolgers Mitterand en Kohl – de as Bonn-Parijs niet wilde vergroten met een Londense variant. Thatcher trok liever op met de Amerikaanse president Ronald Reagan en de nieuwe Russische leider Gorbatsjov – mensen met wie wel zaken te doen vielen.

 Thatcher werd een uitgesproken euroscepticus. ‘God heeft niet voor niets Het Kanaal geschapen’, werd haar patrool.

 En toen zij in 1990 moest opstappen, liet zij een Tory-partij achter die tot op het bot verdeeld was over Europa en verdergaande samenwerking zoals de in het Verdrag van Maastricht vastgelegde Economische en Politieke Unie.

 Tony Blair zou alles veranderen toen hij in 1997 aan de macht kwam. Groot-Brittannië zou in het hart van Europa moeten staan. Blair tekende vol enthousiasme het Verdrag van Amsterdam. Maar dingen veranderden heel snel. Gordon Brown – zijn minister van Financiën – zag minder in de Europese landen met hun verouderde economische structuren waarbij vakbonden nog de dienst uitmaakten. Brown frustreerde al Blairs pogingen om de euro in te voeren met zijn zogenoemde vijf tests. 9/11 deed de rest. Blair kon nooit zijn wens realiseren om Groot-Brittannië in het hart van Europa te plaatsen. Brown is eurosceptischer dan Blair. Hij wantrouwt de oude economieën, de tete a tetes van de Duitse en Franse leiders en de onafhankelijkheid van de Europese centrale bank.

 Maar dat betekent niet dat het beleid nu drastisch zal veranderen. Niet alleen heeft Brown een Blairite als minister van Buitenlandse Zaken benoemd – David Miliband – hij heeft zelfs beloofd net als Balkenende geen referendum te houden over het nieuwe grondwetverdrag – overigens een belofte die Blair ook deed en daarna weer brak.

 Europa is een achilleshiel voor elke Britse politicus. De ervaren Brown beseft dat. In de komende drie maanden zal hij in het Lagerhuis moeilijk genoeg krijgen met dit voornemen geen referendum te houden. Niet alleen de Tory’s zullen hem het vuur na aan de schenen leggen, ook veel labour-parlementariërs. Sommigen voorspellen al dat Labour hier even verdeeld zal uitkomen als de Tory’s na het debat over Maastricht in 1992.

 Brown zal niet het Europese project willen frustreren. Maar hij zal ook niet de grote visionair willen zijn, zoals Blair die alles op zijn kop wilde zetten maar eigenlijk nergens in slaagde. Brown kondigde afgelopen vrijdag al aan dat na het grondwetverdrag tien jaar lang geen nieuwe bevoegdheden aan Brussel zullen worden overgedragen. Brown zal in Europa niet in de frontlinie staan. Hij zal ook niet zijn rug naar Europa keren. Keurig zal hij aan de zijlijn staan.

De Speciale Relatie

Net als Tony Blair en George Bush is Gordon Brown een praktiserend christen. Maar hij ziet de wereld toch meer door een economische kijker dan door religieuze opvattingen van goed en slecht.

 De linkervleugel van Labour die Blair altijd hebben gezien als een schoothondje van George Bush, hopen in Brown een minder trouwe bondgenoot van Washington te hebben gevonden. In een cartoon werd Brown getekend als een bulldog die op de schoenen van Bush plaste.

 In wezen is Brown echter een trouwere atlanticus dan Blair. Hoewel hij zich minder makkelijk door George Bush in militaire avonturen zal laten meeslepen, zal hij zeker geen afstand nemen van de VS. Brown heeft een grote voorkeur voor het economische model van de VS met zijn flexibele arbeidsmarkten boven dan van het continent met de starre regels.

 Sinds de Tweede Wereldoorlog is de relatie tussen Groot-Brittannië en de VS altijd hecht gebleven. De speciale relatie zoals Churchill die in de oorlog noemde, is steeds in tact gebleven. Er zijn meningsverschillen geweest – zo waren de Amerikanen kritisch over de Britse invallen in Suez in 1956 en de Falklands in 1984 en deden de Britten niet mee aan de oorlog in Vietnam in de jaren zestig – maar hun visie op de wereld is al sinds Pearl Harbour bijna hetzelfde.

 Zeker in de laatste dertig jaar waren de koppels Thatcher/Reagan, Major/Bush sr. en Blair met Clinton en Bush jr bijna onafscheidelijk. Gordon Brown en David Cameron – de Toryleider die eventueel na de verkiezingen premier zou worden - zullen even nauw bevriend zijn met de volgende Amerikaanse president – wie dat ook mag worden.

 De Britten realiseren als geen ander hoe machtig de Amerikanen zijn in de wereld van vandaag. De VS zijn zo groot en zo speciaal – zo vol potentie en kansen – dat zonder Amerikaanse inmenging geen conflict in goede banen kan worden geleid.

 Het Amerikaanse isolationisme zoals dat gepredikt werd in de negentiende eeuw, mag in Britse ogen ook nooit meer klinken. Sinds Woodrow Wilson in de Eerste Wereldoorlog de VS een baken van licht noemde met de plicht vrijheid en democratie te brengen in alle hoeken van de wereld, zijn ze onafscheidelijk met de Britten.

 Blair besefte dat het conflict in Bosnie en later in Kosovo alleen met Amerikaanse hulp was op te lossen. Gordon Brown zou zeker ook een beroep willen doen op Amerikaanse militaire hulp als dat nodig mocht zijn. Maar hij zal niet alleen met de Amerikanen een militair avontuur aangaan. Daarvoor is te veel geleerd van Irak. ‘Vier keer hebben we onze mensen in een oorlog gestuurd om te vechten voor onze waarden en normen’, zo zei zijn minister van Buitenlandse Zaken Miliband tijdens het Labourcongres. ‘En dat was volgens mij ook de juiste beslissing. Maar terwijl we de oorlog makkelijk wonnen, bleek het moeilijker te zijn om de vrede te winnen.’

 De regering van Brown zal eerder kiezen voor wat zij zachte macht – soft power – (bestemming ontwikkelingsgelden, diplomatie) noemt om veranderingen in andere landen te bewerkstelligen dan voor harde macht – economische sancties en militaire interventie. Brown is overtuigd dat geld een wapen is om arme landen te winnen, hoewel de daders van de aanslag van 9/11 rijke Saoedi’s waren.

 Brown wil graag de brugfunctie tussen de VS en Europa weer terug die Groot-Brittannië door Irak heeft verloren. Op elke Europese top moet Groot-Brittannië het land worden dat niet de echo is van de VS, maar die beter als ieder ander weet wat zich in Washington afspeelt en kan zeggen hoe de Amerikanen voor het karretje zijn te spannen. En telkens zullen de Britten erop hameren dat de VS cruciaal zijn voor de Europese veiligheid en welvaart.

 Uit electoraal oogpunt zal Brown misschien iets meer afstand nemen van de VS. Hij zal Blairs politiek ten aanzien van Amerika in eigen land niet openlijk prijzen, maar hij zal diens beleid ook niet begraven. Zonder de VS zal er voor Groot-Brittannië op het wereldtoneel geen grote rol te spelen zijn, zo weet ook Brown.

Het Midden-Oosten

In zijn soms grenzeloze zelfoverschatting kondigde Tony Blair elke partijconferentie een splinternieuw vredesinitiatief aan voor het Midden-Oosten, waarvan meestal noch Israel, de Arabische landen, de VS en zelf niemand van zijn eigen Foreign Office iets van afwist.

 Als premier leden alle plannen schipbreuk, nu mag hij het als speciaal gezant proberen.

 Blair was overtuigd dat de oorlog tegen de terreur niet kon worden gewonnen zonder vrede tussen Israel en de Palestijnen. Traditioneel is Groot-Brittannië een vriend van de Arabische landen en een pleitbezorger voor de Palestijnse zaak. Sinds Lawrence of Arabia de Arabische sultans hielp in hun onafhankelijkheidsstrijd heeft Londen altijd een innige relatie gehad met de landen, waarvan ze ook veelal de koloniale heerser was.

 Sinds het begin van de creatie van de joodse staat stond de relatie met Israel onder druk. Tijdens de onafhankelijkheidsstrijd van de zionisten werd ondermeer het King David Hotel in Jeruzalem opgeblazen, het hoofdkwartier van het Britse mandaat over Palestina. Dat gaf zo’n grote schok in Londen dat sinds die tijd de relaties slecht zijn gebleven. De grote universiteiten van Engeland als Oxford en Cambridge hebben altijd veel Arabische studenten gekend of Britten die arabistiek studeren. Meestal eindigen zij op het Foreign Office.

 De VS en niet Groot-Brittannië is altijd de grote bondgenoot van Israel geweest. Britse premiers liet zich graag zien met Arabische royalty, presidenten of zelfs dictators.

 Tony Blair was de eerste premier in vele decennia die ook nauwe relaties met Israel probeerde aan te knopen. Vorig jaar zomer steunde hij openlijk de Israelische inval in Libanon. Hiermee joeg hij zijn hele kabinet en zijn partij tegen zich in het harnas. Sommigen denken dat dit hem uiteindelijk ook zijn baan als premier kostte.

 Gordon Brown zal meer afstand houden van Israel. David Miliband – hoewel een Blairite – was vorig jaar nog iemand die de Israelische acties in Libanon bekritiseerde. Brown is van plan na het Irak-debacle de banden met de Arabische landen aan te halen. Mark Malloch – een criticus van de Irak-oorlog – werd door Brown zelfs in het kabinet geparachuteerd als staatssecretaris voor Afrika. En Douglas Alexander – nu minister voor Ontwikkelingssamenwerking – is bijna een symbool van terughoudendheid in de oorlog tegen de terreur.

 In een eventueel conflict met Iran zal mogelijk Frankrijk en niet Groot-Brittannië de grootste bondgenoot van de VS zijn. In buitenlandse politiek is Sarkozy misschien een waardiger opvolger van Blair dan Brown.

 Groot-Brittannië voelt de behoefte een pas op de plaats te maken in de oorlog tegen de terreur. Miliband heeft al erkend dat het moeilijk is om vrede te winnen en dat de Britten bij zichzelf te rade moeten gaan waarom de aanvallen op Irak en Afghanistan zoveel Arabieren hebben geërgerd. Groot-Brittannië zal onder Brown in conflicten meer willen rekenen op multilaterale instituten als de VN, de NAVO of de EU. Dat geldt niet alleen voor het Midden-Oosten, maar ook voor Zimbabwe, Darfur, Columbia en Birma. Militaire overwinningen zijn niet altijd militaire oplossingen, zo zei Miliband onlangs. Goede bedoelingen alleen, zoals Tony Blair die had, zijn niet genoeg, gedeelde waarden zijn zelfs niet genoeg, het Westen zal bij een eventueel nieuw conflict de Arabische wereld eerst ook moeten winnen voor gezamenlijke instituten.

 Een kans daarvoor is Turkije zo snel mogelijk lid maken van de EU. Groot-Brittannië ziet dat als een mogelijkheid om een brug te slaan tussen het westen en het oosten of tussen het christendom en de islam. Londen licht geen land een zo cruciale rol toe dan Turkije. Daarbij wordt zelfs verder gekeken dan het Midden-Oosten. Met Turkije als lid nadert de EU ook geografisch de grote nieuwe economieën van India en China. Turkije vormt niet alleen het front in de strijd tegen islamitisch extremisme, het ligt ook op de kruising tussen Oost en West.

 Uitbreiding van de EU past overigens in een lange termijnbeleid van de Britse europese politiek. De Britten zijn altijd de grootste voorstanders van uitbreiding geweest. Hoe groter de EU, hoe minder de macht van de as Berlijn-Parijs en hoe groter de steun voor Londen. In de beroemde sitcom Yes Minister wordt het al zo mooi gezegd.:

Secretaris-generaal Sir Humphrey Appleby zegt tegen zijn minister: ‘Groot-Brittannië heeft dezelfde buitenlandse politiek voor 500 jaar: het creëren van een verdeeld Europa. Voor die zaak vochten we met de Nederlanders tegen de Spanjaarden, met de Duitsers tegen de Fransen en met de Fransen en Italianen tegen de Duitsers en met de Fransen weer tegen de Duitsers en Italianen. Verdeel en heers, ziet u. Waarom zouden we dat veranderen nu het zo goed werkt.´

 ´Maar dat is toch geschiedenis´, antwoordt minister Hacker. Sir Humprhey: ‘Ja, geschiedenis en huidig beleid. Om de hele EU op te breken moesten we lid worden. We probeerden het van buitenaf, maar dat lukte niet. Nu we lid zijn maken we er een zootje van door de Duitsers op te zetten tegen de Italianen, de Italianen tegen de Nederlanders en ga zo maar door. Iedereen is hier bij mee, vooral het ministerie van Buitenlandse Zaken.´

 ´Maar waarom willen we dan meer landen erbij´, vraagt Hacker.

 Sir Humphrey - ´Dat lijkt mij duidelijk. Hoe meer leden er zijn, hoe meer discussies en ruzies er zijn, hoe meer onbelangrijk onvruchtbaar het is.

 ´Maar dat is heel cynisch´, weerspreekt Hacker.

 ´Wij noemen dat diplomatie. Minister.´

Rusland en China

Het eerste wat Gordon Brown en zijn nieuwe minister van Buitenlandse Zaken David Miliband deden of eigenlijk waren gedwongen te doen, was het uitwijzen van vier Russische diplomaten over de Litvinenko-affaire. Het leidde tot de ergste crisis in de onderlinge betrekkingen sinds het einde van de Koude Oorlog.

 Het gebeurde niet van het ene op het andere moment en het is ook niet uitsluitend een bilaterale crisis. Ook de VS en andere Europese landen maken zich zorgen over het autoritaire bewind van president Poetin, zowel binnenlands als buitenlands.

 Maar de Britse relaties met Rusland zijn het meest onder druk komen te staan. Van alle kanten is de ontwikkeling negatief. Britse bedrijven voelen zich buitengesloten bij joint-ventures in Rusland, ambassadestaf en andere Britse organisaties voelen zich geïntimideerd door Putin-aanhangers en Londen is het domicilie geworden voor veel zeer rijk geworden Russische zakenlieden die in ongenade bij Putin zijn gevallen. Een van deze zakenlieden Boris Berezovsky die door de Russische regering als een handlanger van terroristen werd beschouwd, stak niet onder stoelen of banken liefst Putin via een coup af te zetten. Rusland vroeg om zijn uitlevering, maar kreeg nul op rekest.

 De Litvinenko-affaire, waarbij een Russische dissident in november vorig jaar werd vergiftigd met radio-actief materiaal in Londen en postuum de schuld gaf aan Poetin, was slechts een escalatie. Nu wees Londen naar KGB-figuren in Moskou, maar kreeg op zijn beurt nul op rekest bij een uitleveringsverzoek.

 Eigenlijk is het vreemd dat het zo gelopen is. Sinds de ontspanning in de jaren tachtig was Groot-Brittannië het eerste land waar de perestroijka en glasnot doordrongen. Margaret Thatcher riep Gorbastjov uit als een man waarmee zaken konden worden gedaan. In 1992 was premier John Major de eerste westerse leider die een Russische president uitnodigde voor het G7-overleg. Tony Blair bezocht Putin al voordat hij tot president werd gekozen – zeer tot ongenoegen van veel Russen. Hij zag in Putin een man die terroristen tot de orde zou kunnen roepen. Putin werd zelfs de eerste Russische leider sinds de tsaar die een officieel staatsbezoek bracht aan Groot-Brittannië.

 De verslechtering trad vier jaar geleden langzaam in toen Putin aarzelde met zijn steun aan de oorlog tegen Irak. De Britse steun aan een Amerikaans rakettenafweersysteem in Polen en Tsjechië zorgde voor boze gezichten in Moskou.

 Dat Groot-Brittannië zich daarna ook nog eens ontpopte als een hoofdkwartier voor vijanden van Poetin leidde tot een anti-Britse stemming, niet alleen in het Kremlin maar in de hele Russische samenleving. Britse multinationals als Shell en BP moesten joint-ventures opgeven bij de olie- en gaswinning. Pro-Poetin jeugdorganisaties intimideerden de Britse ambassadeur in Moskou en kantoren van de British Council kregen invallen te verduren van in bivakmutsen uitgeruste politie die zeiden dat er belasting werd ontdoken.

 Op dit moment lijkt de Britse relatie met China beter dan die met Rusland, ondanks de schendingen van de mensenrechten in dat land. Groot-Brittannië heeft de Chinezen hard nodig – niet alleen door hun grote invloed in landen als Birma en Darfur – maar vooral ook doordat Londen na Beijng de Olympische Spelen mag houden.

En hoe gaat het dus nu verder met Gordon Brown?

Niet zo veel anders dan met zijn voorganger Tony Blair. Zijn minister van Buitenlandse Zaken – zo vaak de helderste geest in het hele kabinet genoemd en voormalig hoofd van Blairs Policy Unit – zal geen belangrijke veranderingen doorvoeren. Tijdens de top in Lissabon hielden de Britten zich afgelopen weekeinde erg gedeisd, ondanks de anti-Europese campagne die de kranten rond deze top hadden ontketend. Brown lijkt voorlopig niet te willen zwichten voor de roep naar een referendum over het grondwetverdrag dat hervormingsverdrag moet worden genoemd.

 Groot-Brittannië zal internationale actie ondersteunen tegen de dubbele dreiging van terreur en massavernietigingswapens. Misschien zal het nieuwe kabinet van Gordon Brown een minder luidruchtige en vooraanstaande rol vervullen dan dat van Blair, maar ze zal ook niet willen achterblijven bij de Fransen of de Duitsers. Brown zal samen optrekken met Sarkozy en wie de nieuwe Amerikaanse president ook mag zijn. Groot-Brittannië zal deelnemen aan elke coalitie. Miliband heeft al gezegd dat Groot-Brittannië standvastig zal zijn in de eisen tegenover Iran. Als de mullahs vastbesloten zijn verder te gaan met hun nucleaire programma, zal Groot-Brittannië zij aan zij staan met George Bush. Het enige verschil is dat pas meegedaan zal worden een militaire aanval gedaan op Iran in het kader van een veel grotere coalitie en met alle resoluties van de VN.

 Groot-Brittannië zal een wereldmacht willen blijven. Daarom heeft het land besloten om aan zijn kernarsenaal vast te houden. Blair heeft al besloten de kernonderzeeërs na 2020 te vervangen. Groot-Brittannië is niet bestemd voor de periferie van de wereld.

 Een tweede prioriteit van Brown zal een veilig Europa zijn. De uitbreiding van de EU en de Navo krijgen Britse steun, omdat dit de veiligheid bevordert, ofschoon het verdere integratie kan blokkeren. Brown zal het pond sterling de komende jaren niet opgeven.

 De derde prioriteit is het versterken van internationale instituties als de Verenigde Naties. Hoewel Tony Blair bij de inval in Irak de VN passeerde, denkt de Britse regering dat de organisatie een sleutelrol moet vervullen. De VN heeft niet alleen al miljoenen mensen gered van armoede, onderdrukking en tirannie, zonder de VN is er geen toekomst voor de oplossing van conflicten in Sierra Leone, Birma en ga zo maar door.

 Ten vierde zal Brown zich misschien nog meer als Blair inspannen om een einde te maken aan de armoede in de wereld. Brown denkt dat de problemen van Afrika niet alleen kunnen worden opgelost door schuldkwijtschelding en ontwikkelingshulp maar juist door het wegnemen van handelsbelemmeringen en het einde van subsidiëringen in rijke landen. Binnen de EU wordt nog 35 procent van het inkomen van boeren door de staat verstrekt. Groot-Brittannië zal volgend jaar opnieuw de discussie over het Europese landbouwbeleid aanzwengelen.

 Brown is net als Blair een globalist. Hij denkt dat instabiliteit in andere landen - drugsproductie in Columbia en Afghanistan – rechtstreeks invloed heeft op de onveiligheid in Britse wijken.

De vraag rest of en  hoe Brown zijn persoonlijke stempel op het buitenlands beleid zal zetten. Tony Blair haalde de besluitvorming weg bij het Foreign Office en bracht het naar Downing Street. Zijn eigen adviseurs waren belangrijker dan de minister van Buitenlandse Zaken – zeker in de aanloop naar de oorlog in Irak. Brown heeft nog geen apparaat opgetuigd. Ook daarom is het moeilijk om te speculeren wat hij precies zal gaan doen.

 Net als Blair zullen gebeurtenissen de buitenlandse politiek ban Brown bepalen. Event..dear boy, events’, zei ex-premier Harold McMillan ooit over hoe de uitslag van verkiezingen worden bepaald. Brown heeft dat in zijn oren geknoopt. Kosovo en 9/11 bepaalden Blairs buitenlandse beleid. Bij Brown weten we niet wat zijn Kosovo en zijn 9/11 zullen zijn.

Dank u wel