Op deze pagina eerdere lezingen.
Lezing 11 oktober 2007 voor diplomaten voormalige Sovjet-republieken
Lecture by Peter de Waard for Institute Clingendael
Anyone who attempts to divine trends in British international relations risks inviting ridicule. There is always a danger that predictions which seemed sensible at this moment will come back to haunt them. Neville Chamberlain’s epitaph will forever be his promise of 'peace for our time.'
So when we deliver speeches on themes such as 'The Future of British Foreign Policy, I should prepare myself for a sceptical audience.
One week ago every analyst should predict that there would be parliamentary elections on the 1st of November. But last Saturday prime minister Gordon Brown announced that there will be no elections this autumn or this winter and perhaps not even next year. He made a fool of the whole of the Westminster-lobby – so as the political journalists are called in
Political landscapes change very fast. Ten days ago Labour had a comfortable lead on the Tories in the opinion polls. Now the opposition has a lead on Labour. Gordon Browns honeymoon is over.
Especially at this moment there are also many more reasons to be sceptical about predictions. In the first place there has been a major shift of power in
The new Prime Minister Gordon Brown took over from the flamboyant Tony Blair in May. After ten years we knew where Blairs was standing for. But his successor Brown is still a foreign policy void thus far. He may be awaiting events – how are things developing in
After more than hundred days of Gordon Brown we have not seen a real new policy.
Even his announcement first to withdraw one thousand British man from Iraq and than to halve the troops to 2500 men next year were more or less decisions made by Tony Blair although Gordon Brown tried to cut a dash with it. But Blair has decided that British forces should hand over the combat role to Iraqi troops. It is also possible because the number of attacks is dramatically reduced. The question is what Brown will do when the security situation in
There is the brilliant British rhetoric – a second wave of foreign policy – but nobody knows what it means. Brown said the American alliance we have, the European cooperation we welcome and will strengthen and our role in the Commonswealth we will build upon. It sounds as vague as it sounds Blairite.
Brown is much more ambivalent to face a world with global, complex, overlapping insecurities and not a world the power politics of the Cold War. One of the reasons that for him the world is not as simple as it was for Tony Blair.
At this moment it doesn't fill me with any great confidence that Brown has thought his foreign policy through. If he has, and is keeping it quiet, because his party won't like it, Great-Britain should have kept Blair in the first place. At least HE could articulate a policy! Blair had high profile thanks to the courage of his convictions, whether we liked them or not.
For Blair the world was easy – a struggle between the good and the bad. For Brown it is more difficult. He is a more complex thinker who looks at many other aspects – especially what is important for the global economy in general and the British economy in particular. Brown is a total supporter of big business and neo-liberal economics. He thinks that the best way to solve every problem is free trade – even the problems of the poor in
Before he became PM Gordon Brown has been ten years the chancellor of the exchequer – the second most powerful man in the
The big question is whether Brown will take more care than Tony Blair did. Will he is his foreign policy more thinking about ‘winning hearts and minds of the Brits' – something at the end was beyond Blair.
Brown is less the guy to take risks than Blair was. Perhaps he is more afraid of losing the ethnic vote than Blair, as well as the support of the press and civil libertarians. He worries more about social cohesion & civil unrest. That’s why he don’t want to say much about foreign policy because it can only damage him.
In the second place scepticism derives partly from the critique of British foreign policy which has been around for many years. It goes something like this:
This critique may have had some validity in the immediate post-war period, with the combined effect of
Today, however,
Let’s not forget
The aim of this speech is to look at look at the future of British foreign politics, in historic perspective, and to to examine some of the global trends that foreign policy makers of Gordon Brown will need to take into account in the coming years. Which impact may these trends have on the
Relation with
The paradox is that
At the Congress of the European Movement here at The Hague from the
But when Churchill returned as prime minister in 1951 he didn’t know how to do something with his ideas. The decolonisation, the end of the empire, the relation with the new American president Dwight Eisenhower and his old age took all his energy.
Churchill's rhetoric could not be reconciled with his ambivalence regarding
When the
Everything changed in the sixties when the British economy went into decline. Harold Wilson would like to become a member of the EEC, but was refused by General de Gaulle who didn’t want an ally of the
The referendum divided Labour so much that ten years later the party divided between the Old Labour of Michael Foot and the New Social Democratic Pary under pro-Europe Labour-politicians as Roy Jenkins. It was not the last time that
Margaret Thatcher, who became a PM in 1979, was at first a pro-European. But it changed already very soon. Valery Giscard D’Estaing en Helmut Schmidt – the French president and German bundeskanzler – didn’t want British interference. Already soon it created mistrust and Thatcher opposed many of their new plans at that of their successors – Mitterand and Kohl – for further European integration. It divided also the Tory-party. When Thatcher resigned in 1990 the Conservatives were torn apart by quarrels over the New Treaty of Maastricht.
Tony Blair decided to change everything when he came to power.
The tabloidnewspapers – whose American owners don’t favour
Brown is an American schooled economic who prefers his holiday in the
But will he show it and will the Brown-policy really change British attitude towards
Tony Blair surprised everyone in the last few years with his plans for the middle east. After 9/11 he said everytime that the war against terrorism could only be won with a new peacedeal between
Every partyconference he announced a new peace initiative for the middle east of which sometimes
Peace in the
The relations with
Despite of the
Gordon Brown will also in this way be more careful. He will try to create some more distance from
Lord Malloch Brown's last job was as the UN's deputy secretary-general, which would itself be enough to alienate a certain class of American unilateralist. Last year he made some critical remarks about
It is not unthinkable that not the Brits but the French will be the most faithfull ally of the
Browns Foreign Secretary David Miliband said on the Labour-partyconference that the government needed to stop and think why the well-intentioned interventions in
British foreign politics will be more dull under Gordon Brown, although Miliband intends to employ actress Angelie Jolie – human rights ambassador for the UN- as a special campaign for more interest in foreign policy.
The first thing Gordon Brown en his new foreign secretary David Miliband did was the expelling of four Russian diplomats over the Litvinenko affair.This lead to the worst crisis in Russian-British relations since the cold war. It not happened from one moment to an other. The relations.
have been on a downward trajectory for years.
The continuing crisis is not simply a bilateral one.
The last time
This time round, all the indicators on the state of the relationship are negative. British companies have been shouldered out of joint ventures in
That the relations are so bad was not expected when Putin took office in 2000. Tony Blair was the first leader to visit Putin, even before he was really elected as a president. Blair thought to have find in him a new ally and Putin made even the first official state visit to
The downturn begun four years later when the president felt strong enough to take on his most powerful rivals, the business oligarchs. One of them, Mikhail Khodorkovsky, was jailed after attempting to play kingmaker in Russian politics, while another, Boris Berezovsky, was granted asylum in
British courts ruled that
The civil war inside the Russian state had spread to
The Litvinenko affair was just one battle in the war against the oligarchs. The former Russian spy claimed he had been commissioned by the FSB security service to assassinate Mr Berezovsky, and came under his wing when he took refuge in
The emergence of
Last year, the Anglo-Dutch company Royal Dutch Shell was obliged to hand over its controlling share in the huge Sakhalin II oil and gas field to the state-owned energy group Gazprom. TNK-BP, BP's Russian subsidiary, was also pressured into selling its interest in the Kovykta gas field. It was also swallowed by Gazprom.
When Alexander Litvinenko met Andrei Lugovoi and another former KGB agent, Dmitri Kovtun, for tea at
As the case gathered momentum with the British extradition request for Mr Lugovoi and its rejection last week by
The pro-Kremlin youth group Nashi has waged a campaign of intimidation against the British ambassador, Tony Brenton, while the British Council offices were raided by tax police dressed in balaclavas. With a steady flow of invective emerging from the Kremlin against British "stupidity and arrogance", British diplomats in
When Margaret Thatcher declared that she could "do business" with Mr Gorbachev, it seemed to mark a breakthrough in Anglo-Russian relations. More than 20 years later, there is a growing impression the relationship has come full circle.
Sometimes the relations with the Chinese government – real dictators – seems sometimes easier.
Special Relations, the
Like Tony Blair and George Bush Gordon Brown is a Christian, even a son of a vicar, but he seems to see the world more through the economic prism of GDP and jobs than the religious lens of good and evil. The opacity, plus the smoke signals, offer succour to those who would prefer to see Mr Brown as the heir to Clement Attlee—who rushed to Washington to see Harry Truman after loose talk of using nukes in Korea—than to Mr Blair. A cartoon in another paper, which replaced the Blair poodle with a Brown bulldog, peeing on Mr Bush's foot, captured their hopes.
Also this seems an illusion. Since the second world war the special relation with the
Especially the Brits realise how powerfull the Americans are. The
Gordon Brown will be the special friend of the next American president. But he will not do military adventures with him or her without more support. ‘Four times we’ve sent young men and women to fight for our values. Rightly in my view. But while we have won the war it’s been harder to win the peace’, said Foreign Secretary David Miliband.
The new British government will choose for soft power (aid budgets, diplomacy) instead of hard power (economic sanctions and military intervention) in countries which regimes they want to change. Bush is more convinced than Blair that economic aid can prevent terrorism although the perpetrators of 9/11 were rich Saudi’s
But the Brits want their position back as the bridge between the
A crucial element is now our position as a European power – not only a member of the European Union, but the member which alongside
Brown and especially Miliband are however masters of spin. Off course it is electoral interesting to take more distance of the
9/11
Everything changed on 9/11. Since the attack on the World Trade Centre, politicians and commentators have not been short of theories. A widely held view is that the world has entered an unstable, new era. In his book, The Shield of Achilles, Philip Bobbitt presents this case in apocalyptic terms. He argues that, 'for five centuries it has taken the resources of a state to destroy another state. This is no longer true.'
The Britis PM Tony Blair was one of the first statesmen to realise the treat from international terrorism. Already one day after 9/11 he warned for the danger of terrorist using weapons of mass destruction. It became such an obsession for Blair that he invented or his intelligence services weapons of mass destruction in
Nobody will dispute that we live in an unstable world, but you can argue that the forces of chaos have been with us for a lot longer than the past 6 years since 9/11. That eleventh September was the tragic confirmation of a trend in international affairs, which has been with us since the end of the Cold War.
For those who lived through the Cold War, perhaps our abiding memory will be of a time when nuclear deterrence kept the peace. Order – albeit based on a balance of terror – prevailed.
Order of a different kind now exists in
With the fall of the Iron Curtain, this arrangement unravelled. States used to a steady flow of support found the taps turned off, exposing internal weaknesses in many of their governments. This brought to the fore structural problems, in many cases the legacies of a colonial era when arbitrary borders took no account of ethnic and linguistic cohesion.
The genocide in
The formidable task for policy makers is to make sense of this chaos – to identify the forces, which are causing global change. The first indicator of change is people. In the coming years, the populations of the developed countries will be static and, in some cases, decline. The populations of the developing world, particularly in
The second indicator is economics. It is safe to assume that the
The economic prospects for the developing world are less rosy. Relatively,
Efforts to combat poverty and promote sustainable development in
The third indicator is on climate change and global energy supplies. The world has sufficient reserves of oil to meet growing global demand. But the trend in the coming years will surely be towards action to limit the risks that arise from dependence on the
This will not just be dictated by domestic and foreign policy objectives, particularly those on air quality and climate change. It will be driven by the need for Governments to ensure security of energy supplies. Paid predominantly by the
The fourth indicator is state failure. In the past, the primary source of conflict was rivalry between nation states. Today, the most likely source of conflict comes from within states that are unable to sustain themselves. State failure is a growing phenomenon. In the 1990s, almost all of the world’s conflicts took place within states rather than between them. According to the Stockholm International Peace Research Institute, last year only 1 of 24 conflicts worldwide was between states.
Over the past decade it is estimated that wars in and amongst failed states have killed about 8 million people, most of them civilians, and displaced another 4 million.
The world is now beginning to wake up to the threat. International intervention in the Balkans,
The West have realised that they have paid the eternal cost for turning a blind eye to the collapse of the state in
This brings us to the final indicator of change in the coming years: the debate on political ideas and religion. Since the end of the Cold War, the universal principles of the UN Charter – respect for human rights, democracy and the rule of law - have spread inexorably around the world. Of course there are exceptions. But the values of western democracy are slowly adopted by more and more countries. The clash of political ideologies, which defined the twentieth century, has become a thing of the past. But just as the threat of political extremism has waned, so the dangers of religious fundamentalism have grown. It is patently clear that many people in the Muslim world feel that western values and secularism threatens their faith and their way of life.
Who will Gordon Brown act in this world?
Not so much different from his predecessor Tony Blair. His Foreign Secretary – David Miliband – often praised as the brightest lad on the Labourbenches and in the past leader of Blairs Policy Unit on
First:
Forty years ago, President Kennedy voiced the fears of millions when he said that up to 25 states might eventually possess nuclear weapons. This nightmare scenario has not yet materialised, thanks largely to the Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) and the associated inspections regime of the International Atomic Energy Agency. But the number of countries has grown. The consensus to prevent the proliferation of nuclear weapons is jeopardised by countries like
Often is asked if
A second priority for
One of the reasons is that
There is also a more cynical reason. How larger the EU how more weakened the as Berlin-Paris and how more powerful the
UN
A third priority for
No institution has made a greater contribution than the United Nations. The UN has not resolved all conflicts by peaceful means; nor could it. But its remarkable achievement has been to make the fine language of its Charter a force for good beyond the power of words; by this the UN has raised the bar against the illegitimate use of violence, by States and now by terrorists. In doing so, it has saved lives by the million, and saved millions more from fear, poverty and tyranny.
Without the UN there could have been no salvation for the people of
A fourth priority – and one of which Gordon Brown will even be more focused than Tony Blair - is global economic inequality. The developed world’s response to this problem will be one of the critical themes of the coming years. Experience tells us that infusions of aid may mitigate some of the symptoms of poverty, but they will not tackle the underlying problems. Further market liberalisation and the removal of trade barriers to the developing world are perhaps the single greatest contribution the developed world can make to third world growth prospects.
One of the single largest obstacles to the advance of global prosperity is the developed world’s attachment to inflated subsidies in the agriculture sector. The EU is one of the worst offenders with 35% of farm income derived from subsidies, a figure second only to
The
Brown realises even more than Blair that
In the past, international affairs were very much the exclusive preserve of the Foreign Office: not any longer. Tony Blair has shifted the foreign policy from
That will not change with Brown. So is there is a new chapter in the history of international relations, there is also a new era in the way Whitehall delivers the Government’s objectives. The foreign and domestic agendas are increasingly fused. Drug production in
One of the Foreign Office’s most important roles today is to co-ordinate
This review will make fundamental recommendations about the future allocation of Foreign Office their resources both at home and overseas. The outcome should be an organisation, which takes a more strategic approach to foreign policy, better able to predict emerging threats before they damage British interests.
Foreign Policy is seen much more anticipating in an equally dynamic environment. That makes it a challenging time for Gordon Brown. But he can draw strength from the fact that previous generations of diplomats had to operate in an equally dynamic environment.
In his autobiography, 'Present at the Creation', Dean Acheson examined the challenges of building a world order from the rubble of the Second World War. The late 1940s were a seminal period for international relations, as the world accepted a rules-based global system underpinned by the UN and the Bretton Woods institutions. Acheson rightly described the establishment of this order as 'an imaginative effort unique in history.'
With British foreign ambitions it will take a similar 'imaginative effort' to build a secure neighbourhood for
That the same for the second wave of Gordon Brown. Brown is a experienced politician. But the paradox is that we don´t know the way he chooses and which events that wille decide. It is the easy answer but so I don´t be a laughing stock over a year period.
Speech 20 september 2006 voor stedebouwkundigen
Wandelende stad
Ik weet niet waarom jullie zijn gehuisvest in Greenwich (spreek overigens uit Grenitsj omdat anders geen Londenaar weet waarover je het hebt) maar mogelijk was het de goedkoopste optie.
Grenitsj (befaamd voor zijn Royal Obersevatory en marinemuseum) is eigenlijk een afgelegen oord in de Londense metropool. Er is geen directe metroverbinding, zodat het tamelijk omslachtig is hier naartoe te komen. Het koestert zijn isolatie zoals blijkt uit de naam Greenwich Village. Eigenlijk wil het niet bij Londen horen.
Het ligt in het oosten van de stad en ten zuiden van de Theems. Tot tien jaar geleden was dit hele gebied een pleisterplaats voor havenarbeiders, sloebers, haveloze immigranten en andere paupers.
Grenitjs was samen met Black Heath een van de betere wijken – tenminste voor een deel – in het oosten van Londen – een soort oase met een koninklijke historie.
De gemiddelde huizenprijs is hier 230 duizend pond – 400 duizend euro. Dat lijkt veel, maar is weinig voor Londense begrippen. Gemiddeld doen woningen in deze stad (september 2006) 328 duizend pond sterling, vergeleken met 170 duizend pond in de rest van het land en 120 duizend pond in Wales.
Op toplocaties is dat vele malen meer. In Keningston en Chelsea is de gemiddelde woningprijs nu 836 duizend pond – omgerekend naar onze ouderwetse gulden drie miljoen!. Vorige week werd hier een eenkamerappartement te koop aangeboden voor 1,5 miljoen pond!. Ja, dat wordt echt betaald. De vastgoedgekte kent geen grenzen meer, vooral niet in wat de international castle wordt genoemd: de wijken in het centrum van de stad: befaamde postcodes als SW3, SW1, W8.
Waardoor wordt de huizencrisis veroozaakt? Een van de redenen is dat er in dit land gewoon te weinig wordt gebouwd. Vorig jaar werden 170 duizend woningen in heel Groot-Brittannië opgeleverd, nog niet de helft van Nederland. In ons land – met een kwart van het bevolkingsaantal – werden 85 duizend woningen opgeleverd. En dat was eigenlijk weinig, want het normale aantal schommelt rond de 110 duizend.
Een tweede reden is de gezinsverdunning. Een op de drie huwelijken in Groot-Brittannië strandt – meer dan in welk ander Europees land. In 2010 zal 40 procent van alle woningen in Londen worden bewoond door een alleenstaande.
Derde reden is de immigratie. Dankzij het Britse economische wonder van de laatste vijftien jaar is het land een geliefde bestemming geworden voor gelukszoekers, carrierejagers en werkloze immigranten. Alleen al een half miljoen Polen verblijven nu in dit land met een grote concentratie in Londen. Maar ook Russische miljardairs en Arabische tycoons zien Londen als een favoriete verblijfplaats. Zij jagen in concurrentie met de Citybankiers vooral de huizenprijzen in de dure wijken omhoog. Londen is meer nog dan Monaco of Beverly Hills een pleisterplaats voor mulitmiljonairs geworden. Ik las vandaag dat in Londen liefst zesduizend mensen wonen met een vermogen van meer dan dertig miljoen euro.
Wie ooit een nummer van Country Life in handen krijgt, ziet hoeveel mansions van meer dan vijf miljoen er tegenwoordig zijn.
Een vierde reden is speculatie. Er worden massaal tweede, derde, vierde en vijfde huisjes in dit land gekocht. Het volk is massaal geinspireerd door huizenprogramma’s op de televisie – location, location en property ladder – die de indruk geven dat men op de huizenmarkt slapend rijk wordt. En tot nu toe is het een selffulfilling prophecy. Speculatie rendeert. Elk jaar schieten de huizenprijzen verder omhoog. Sinds 1995 zijn ze ve
Vooral starters worden hierdoor uit de markt geprijsd. Ik ken een meisje en een jongen van eind twintig – allebei universitair geschoold en nu een goede baan – die zich geen huis kunnen permitteren.
Wordt daar veel aan gedaan?
Eingelijk niet. Onderwijzers en verpleegsters krijgen woningtoelages, omdat anders in de binnenstad van Londen geen school of ziekenhuis meer zou bestaan. Er is een ambitieus nieuwbouwprogramma – met name in het oosten van Londen. In totaal wil Londen 300 duizend nieuwe woningen bouwen tot 2016. Een groot deel van het oude havengebied zal door woningen worden ingevuld. Het grootste nieuwbouwprogramma is gepland in de Thames-monding – het zogenoemde Thames Estuary – waar op braakliggend land 120 duizend woningen moeten verrijzen. Het nieuwbouwprogramma probeert in te haken op de Spelen van 2012 die hier in oost-Londen (Stratford aan de andere kant van de Theems) zullen plaatsvinden.
Maar veel sociale – betaalbare – huizen zitten daar niet bij. Sinds Margaret Thatcher in 1979 kwam is het land bezig zijn hele voorraad sociale woningbouw zo snel mogelijk van de hand te houden via right-to-buy programma’s. Onder Tony Blair is dat alleen maar verder doorgezet.
Nieuwbouw stuit vaak op planologische problemen. Londen waakt ervoor de groene zones nauwlettend groen te houden. Het aureool van de green & pleasant land wordt nog meer gekoesterd dan de monarchie.
Groot-Brittannië is een tamelijk permanent land en Londen een permanente stad die aan de oude structuur vasthoudt. Na de verovering door de Normandiërs is de stad nooit meer door buitenlandse invallers bezet. Niettemin werd de stad veelvuldig in de as gelegd door branden en werd de bevolking gedecimeerd door ziekten als de pest. Maar de stad werd telkens herbouwd volgens het oorspronkelijke patroon met smalle straten en kleine steegjes dat tot op de dag van vandaag de City kenmerkt en veel toeristen doet verdwalen.
In 1700 was Londen Europa’s grootste stad met 600 duizend inwoners. De massale immigratie leidde tot een grote uitbreiding van de stad in noordelijke en zuidelijke richting, waar mensen de ziekten, de stank en het gevaar van de binnenstad trachten te ontvluchten. Nieuwe groene wijken als Kensington en Bloomsbury verrezen. Vanaf het begin van de twintigste eeuw slokte Londen ook de dorpen in Middlesex en de graafschappen Kent, Surrey en Essex op. Hier verrezen wijken als Barnet en Epsom met luxe semi-detached (halfvrijstaande) huizen.
Londen is zelf een wandelende stad die nu weer op de terugweg is. Terwijl de stad zich in de negentiende en twintigste eeuw uitbreidde naar het westen en noorden – Go west, my boy, go west!, zo klonk het nog in de jaren zestig - keert ze nu weer terug naar de gribusbuurten in het oosten en zuiden. Van de bijna één miljoen inwoners van de East End in 1900 waren er in 1980 nog maar 150 duizend over. Maar nu wordt er overal gesloopt en nieuw gebouwd. Het teloorgegane havengebied London Docklands is geheel opnieuw ontwikkeld. In 1981 werd onder Margaret Thatcher de zogenoemde Urban Development Corporations opgericht – publieke lichamen die de regeneration van wijken moesten aanpakken. Onder diens leiding werden de oude pakhuizen in de Londense haven omgetoverd tot yuppie-appartementen met zes slaapkamers of zijn het onderkomen van exclusieve delicatessenwinkels en galerieën.
De zuidoever van de Theems was ooit een desolate stad die de chic alleen maar betrad tijdens het Wimbledon-toernooi. Het was het domein van berenvechters en kermisklanten. Hier verzamelde Chaucer zijn pelgrims voor de tocht naar Canterbury en maakte de familie Hooligan de buurt zo onveilig dat ze er een wereldwijde reputatie mee vestigde. Nu is het ontsloten met nieuwe bruggen en de Jubilee Line en verrijkt met de Tate Modern, de Saatchi Gallery, het Shakespeare-theater Globe, een reuzenrad en talrijke andere attracties. Nu verrijzen er rond London Bridge kantoorkolossen. In Lambeth is het uitgaanscentrum voor de liefhebbers van de hiphop en dance te vinden.
Binnen sommige wijken is langzamerhand een cultuurkloof ontstaan tussen de oorspronkelijke stadsbevolking en de hier in de laatste decennia binnengedrongen Thatcher’s Yuppies. De nieuwe klasse van bovenmodale tweeverdieners heeft minder band met de eigen woonwijk en zoekt haar vertier met collega’s in de dure restaurants en moderne café’s in het centrum van de stad. Ze sturen hun kinderen naar privé-scholen en winkelen in upmarket delicatessenzaken in plaats van bij de kruidenier om de hoek. Maar het oosten en het zuiden van de stad zijn herboren. Vele bewoners vinden de kwaliteit van leven in wijken als Hackney, Southwark of Grenitsj nu beter dan in Chelsea.
Lezing 20 september 2006 voor delegatie Nederlandse woningbouwcorporaties in Trafalgar Taverne in Greenwicj
Lezing 31 mei voor vertegenwoordigers sociale zorg uit Nederland
David Beckham en de drop-outs
We zijn hier vanavond op Hoxton Square in de East End van Londen. Ooit was dit een van de armste plekken van de stad – een verzamelplaats van sloebers, kermisartiesten, prostituees en moordenaars als Jack de Ripper die hier even verderop in Whitechapel op gruwelijke wijze huishield.
– Doe nooit zijn tour, het is de populairste van de stad maar ook de grootste anti-climax
Nu wordt Jack geromantiseerd, zoals Engelsen graag hun grootste en meest bloedige criminelen romantiseren. Misschien is daarom de East End ook trendy geworden. Hoxton nu is een geliefde verzamelplek van studenten excentriekelingen, jonge kunstenaars, mode-ontwerpers en sociale wetenschappers die de wederopstanding van een gribusbuurt bestuderen. Jamie Oliver is hier begonnen met zijn Fifteen en ook vanavond worden we hier in Hoxton Apprentice door werklozen in opleiding geserveerd.
Het zijn de enige plekken waar de Britten nog serveren. In de rest van de stad doen de Polen het.
In de White Cube – een van de galerieen hier – kun je miljoenen kostende kunstwerken kopen. Eind jaren tachtig, begin jaren negentig ontwikkelde zich hier de Britart – een nieuwe onder Jay Jopling en Charles Saatchi geëntameerde kunststroming die deze wijk van Londen op de kaart zette. Misschien zeggen de namen van Damien Hirst – hij is nu bezig met een kunstwerk van platina en diamanten – en Tracy Emin – die van het onopgemaakte bed met lakens vol gele vlekken – Jake & Dinos Chapman en Gilbert & George jullie iets.
In hun voetspoor trokken ze cityyuppies aan voor wie deze plek zo mooi strategisch ligt, ingeklemd tussen aan de ene kant het oude financiële hart – de City van Londen – en de andere kant het nieuwe bankendomein – Canary Wharf.
Ze willen hier wonen, maar niet in de oude councilestates (sociale woningbouw) maar in fraaie appartementen. Speculanten kopen oude panden op, laten ze vaak jarenlang leegstaan – of brengen er tijdelijk immigranten in onder – in de hoop toestemming te krijgen ze te slopen of om te bouwen tot penthouses met powerdouches, gyms en privézwembaden. Verbaas je over niets: Maserati’s, Ferrari’s en Range Rovers rijden nu ook rond in de East End.
Het is deels een natuurlijke ontwikkeling. Londen is in zijn hele geschiedenis een wandelende stad geweest – van noord naar zuid en weer terug. Of van oost naar west. In de negentiende eeuw keerden de opkomende middleclass zich af van de haven- en gribusbuurten van de East End en zochten de ruimte op in het groene westen van de stad – Kensington, Chelsea en nog verderop Chiswick.
Go west, my boy, go west’ was de gevleugelde uitspraak. Toen Jack de Ripper hier zijn slachtoffers in stukjes hakte, woonde er nog bijna één miljoen mensen in de East End. Het was nog een industrie- en havenwijk, waarvan je lopend over de schepen de zuidoever van de Theems kon bereiken, in 1980 waren de havenkranen en pakhuizen verdwenen en woonden er nog maar 150 duizend mensen, meestal werklozen en immigranten (joden en Bengalen) uit de koloniën die het als startplaats zagen voor een beter leven in Engeland.
Maar nu wandelt de stad terug naar het oosten. Er wordt overal gesloopt en opnieuw gebouwd. Canary Wharf was de eerste grote uitbreiding in die richting. Nog verder in het oosten in Stratford zullen in 2012 de olympische spelen plaatsvinden. En in de monding van de Theems staat de grote stadsuitbreiding gepland.
Dat de East End trendy en daardoor duur is geworden vindt niet iedereen leuk. De traditionele Eastenders – de Cockneys – worden ve
Misschien is nergens de groeiende tegenstelling tussen arm en rijk in dit land van zo dichtbij te zien als juist in deze wijk. Er zijn nog eindeloze rijen verouderde council flats uit de jaren vijftig, waar de projectontwikkelaars nog niet aan hebben kunnen zitten. Maar vlak daarnaast staat de luxueuze nieuwbouw van yuppie-ppartementen.
De lagere inkomensgroepen worden ve
Vorige week was ik op een kijkdag van nieuwe eenkamerflats en studio’s vanaf 350 duizend pond – een half miljoen euro. Om twee uur s’middags waren er van de vijftig al vijfenveertig verkocht.
In de afgelopen 25 jaar is veel veranderd in Groot-Brittannië. Onder Thatcher maar niet in de laatste plaats onder Tony Blair. Ooit was zijn Labour de partij van de herverdeling. Nu is het de partij van de groeiende tegenstelling tussen arm en rijk. De na-oorlogse nivellering – eerst door oud Labour bewerkstelligd – is nu onder New Labour teruggedraaid. Groot-Brittannië is een van de meest ongelijke samenlevingen in Europa geworden.
Vroeger was de Engelse samenleving makkelijk in te delen: je had de upper class, de middle class en de working classes die wegens hun massaliteit in het meervoud werden uitgesproken. Vanaf het begin van de twintigste eeuw werden de working door de de-industrialisatie gedecimeerd. Het grootste deel wist op te klimmen naar de middle class. Maar een andere deel miste de boot. Zij vormen nu een onderklasse.
Nu heb je superrijken, welvarenden en armen.
De superrijken – of de superclass – is een bovenlaag van succesvolle entrepreneurs, oude aristroctaten, voetbal- en filmsterren, captains of industry en de rijke buitenlandse jetset. Ze worden in dit land met open armen ontvangen, door de fiscus met fluwelen handschoenen aangepakt en krijgen alle prerogatieven. Ze zijn graag geziene gasten op Buckingham Palace en zeker ook op 10 Downing Street.
In de sociale revolutie van de afgelopen kwart eeuw is Groot-Brittannië een van de meest gepolariseerde welvaartstaten ter wereld geworden. Slechts 1 procent van de Britten verdient 10 procent van het nationale inkomen. Zij baden zich in de ongekende weelde van limousines, champagneparty’s, privéjets en privé-eilanden.
Richard Branson verkocht deze week zijn 17,5 miljoen kostende woning in Holland Park hier in Londen. Niets aan de hand. Hij heeft er nog vijf, waaronder een privé-eiland ter waarde van vijftig miljoen in de Virgin Isles.
Vorige week bekende David Beckham een stel trainers – sportschoenen – nooit meer dan één keer te dragen. ‘Maar’, zo zei hij met zijn bekende piepstemmertje – ‘ik gooi ze niet weg, ik geef ze weg.’
De rijke bovenlaag is zich in de Engelse geschiedenis niet alleen altijd te buiten gegaan extravagantie, ze heeft ook een dominante politieke en uiteraard economische rol gespeeld. In de negentiende eeuw was de dominantie van het establishment zo groot dat het tegenstromen in de vorm van nieuwe massabewegingen als het socialisme en communisme uitlokten. Voor één generatie – de periode na de Tweede Wereldoorlog – werd hun welvaart en invloed aan banden gelegd – met name door de Labourregering van Clement Attlee – de Britse Drees - die met torenhoge successierechten en progressieve inkomstenbelastingen de rijke bovenlaag aanpakte.
Maar, het was slechts een tijdelijk fenomeen. In de laatste twee decennia zijn de rijken in dramatische stijl opgeveerd en hebben hun oude status opgepakt en hun fortuinen weer verder vergroot.
Het aantal superrijken is niet alleen geëxplodeerd, ook hun vermogen is exponentieel gestegen. Vergeleken met 1995 verdienen tien keer zoveel Britten meer dan één miljoen pond per jaar. Het aantal mensen met vijf miljoen pond aan liquide middelen stijgt jaarlijks met 13 procent! Het aantal miljardairs is in die periode ve
Het huidige New Labour ziet de groeiende welvaartskloof niet langer als een misstand, maar als een groot goed. ‘New Labour is relaxed over het feit dat mensen stinkend rijk worden’, zei New Labour-goeroe Peter Mandelson. New Labour huldigt dezelfde opvatting als ‘nieuw rechts’, namelijk dat herverdeling welvaartsgroei blokkeert. In de negentiende eeuw was het in een Brits mijndorp duidelijk dat de mijneigenaar zijn rijkdom vergaarde over de ruggen van de arme mijnwerkers.
In de mondiale economie is de gemene kapitalist moeilijker te vinden. Bill Gates heeft zijn miljarden niet rechtstreeks voer de ruggen van het proletariaat in Seattle verdient of Roman Abramovitsj niet rechtstreeks over dat in Moskou. En Richard Branson niet over die van cd-kopers en vliegtuigpassagiers.
Rijkdom in de 21-ste eeuw wekt minder afgunst op dan in de 19-de en 20-ste eeuw. Welvaartsconcentratie en ongelijkheid zijn acceptabeler geworden.
New Labour verdedigt megarijkdom door erop te wijzen dat de huidige Britse samenleving meritocratischer zou zijn dan de oude klassensamenleving. Rijkdom is te verkrijgen door iedereen ongeacht afkomst of klasse. Margaret Thatcher en Tony Blair hebben afgerekend met het establishment en de aristocratie en geven iedereen de kans van krantenjongen op te klimmen tot miljonair, zoals David Beckham, of met Endemols Big Brothers een megaster te worden.
Maar in werkelijkheid is het aantal selfmade-figuren op de ranglijst van duizend rijkste Britten nog altijd klein. Veruit de meeste hebben een geprivilegieerde afkomst. ‘De belangrijkste kwaliteit voor het bereiken van een miljonairschap is ook in 2006 nog altijd een rijke vader. Groot-Brittannië scoort ondermeer als gevolg van het public school-systeem internationaal gezien slecht op het gebied van sociale mobiliteit. Een eeuw van economische en sociale veranderingen heeft de mogelijkheden van mensen uit kansarme groepen om de top te bereiken slechts marginaal vergroot. Meritocratie is in dit land een mythe, ondanks Beckham en Big Brother.
Tegenover de 1 procent superrijken staan de armen. Het proletariaat is geen massabeweging meer. Viervijfde van de Britten rekent zich tot de middleclass. Dat betekent dat 19 procent tot de onderklasse behoort – de drop outs in de hedonistische vechtsamenleving.
De working classes - de lauw bier drinkende, petten dragende, in rijtjeshuisjes wonende arbeiders die ooit als de ruggengraat van de Engelse samenleving gold – zijn alleen nog te vinden in Coronation Street. De working class hero bestaat niet meer. De roemruchte stakingsleider Arthur Scargill kreeg bij de verkiezingen in 2001 in het district Hartlepool slechts een paar honderd stemmen.
Dee working classes zijn in de jaren zeventig en tachtig van de twintigste eeuw op straat gezet door de bankroete staalbedrijven en mijnen.
Ze vonden geen baan meer. Ze belandden in de ww of nog vaker in de wao- de incapacity benefit. Deze uitkeringen zijn net als het staatspensioen onder Thatcher en Blair tot een absoluut minimum bevroren of zelfs teruggebracht. Hierdoor ontstond een nieuwe onderklasse van mensen die niet allen zelf nooit meer een baan hebben gevonden maar ook wier kinderen tot de kansarmen in de samenleving behoren.
Ze zijn geconcentreerd in de slums van Britse steden die vaak nog naargeestiger zijn dan de Brazilaanse favela’s. Aan deze deprived areas is de economische opbloei van de jaren tachtig en negentig voorbij gegaan. De straten worden beheerst door de kaalgeschoren hoofden van agressief ogende tieners die zich met ciggies, blikjes bier - of nog erger drugs – verveeld op straathoeken ophouden.
De wijken ogen als een slagveld. Ze kenmerken zich door eindeloze rijen voor een groot deel leegstaande council houses - vaak met onverzekerde auto’s in de tuinen -gesloten winkels met dichtgetimmerde ramen vol graffiti, met prikkeldraad afgezette scholen en met kinderwagens wandelende tienermoeders.
Terwijl de elite zich kleedt in trendy Burberry, houden de bewoners van verpauperde wijken de hele dag hun pyjama aan. Vrouwen brengen in nachtgewaad hun kroost naar school of doen 's avonds om tien uur boodschappen bij de Asda-supermarkt. In achterstandswijken is arbeid na decennia van structurele werkloosheid - grootvader in de jaren zestig ontslagen in de textiel, vader altijd werkloos geweest, net als zoon - een bijna onbekend begrip geworden: jongeren weten niet beter dan dat ze hun hele leven een uitkering zullen krijgen. Niet werken is een manier van leven geworden. De jonge generatie staat ook niet als unemployed te boek maar als workless. Hoe komt deze klasse uit de misere als ze niet voor Big Brother worden geselecteerd?
De upper class en middle classes bekommeren zich nauwelijks om de onderklasse. Ze komen nooit in achterstandswijken. Ze zien de sociale misère hoogstens als een openbare orde- en criminaliteitsprobleem. Ook de politiek, inclusief Labour, heeft zich van hen afgewend: de mensen in de onderklasse vormen een minderheid en meestal gaan ze toch niet naar de stembus. Ze hebben geen vakbond noch een andere spreekbuis. Ze zijn of zielig of gevaarlijk.
Niemand bekommert zich waar en hoe ze wonen. De sociale woningbouw in dit land is vrijwel tot stilstand gekomen. De mensen zijn niet dakloos, maar wonen vaak onder erbarmelijke omstandigheden. Geisers en boilers werken niet, het vocht druipt van de wandel, ramen zijn dichtgetimmerd. Jaarlijks overlijden in Groot-Brittannië meer bejaarden aan de koude dan in Siberië. Net als in de VS is eigenlijk alleen de liefdadigheid die zich met die mensen bezighoudt. Weldoeners als Jamie Oliver en de eigenaren van dit restaurant.
Smakelijk eten.
(lezing 31 mei in Hoxton Apprentice aan Hoxton Square)
Lezing 9 mei voor studenten marketing van Universiteit Groningen in Londen
Engels of Nederlands? Nederlanders rukken in Londen op, dus laten we ook onze taal hier maar laten klinken. De machtigste zakenman van dit land is tenslotte een Nederlander: Lloyds TSB-baas Maarten vd Bergh. BT heeft een Nederlander aan het hoofd, Ben Verwaayen.
Als Nederlanders worden we hier dus blijkbaar ook buiten het voetbalstadion en het schilderijenmuseum gewaardeerd. Tenminste zo lang we maar Engels spreken. Een van onze sterkste eigenschappen in Britse ogen is dat we saai zijn – of degelijk om het wat positiever te stellen. Dat geldt misschien een beetje meer voor Van den Bergh dan voor Verwaayen die eigenlijk al veramerikaniseert was voordat hij naar Londen kwam.
Van de week stond er een column over Jan Peter Balkenende in een Engelse krant. Met enige jaloezie werd vastgesteld dat Nederland over een premier beschikte die zichzelf saai vond. ‘Hadden wij maar saaie politici, dan zou het een stuk beter gaan in het land.’
Nederlanders zijn ook spaarzaam. Ze denken op lange termijn. Er is geen Engels equivalent voor de Nederlandse zinsnede ‘Wie wat bewaart, heeft wat.’
Hebben jullie The Apprentice gezien? Ik geloof dat morgenavond de finale is tussen The Badger en The Blonde – twee pinnige dames die allesbehalve saai zijn maar waar geen Nederlander voor zou kunnen of willen werken. Ze zetten alles op het spel. Het enige doel is winst op korte termijn.
Kenmerkt de serie de Britse ondernemingscultuur? Het zegt in de eerste plaats heel veel over de reality tv-cultuur. Maar het is ook zeker een weerslag van de huidige ondernemerscultuur. Organisaties in dit land zijn veel hiërarchischer. Iemand als Sir Alan Sugar – de man die in The Apprentice op een stoel zit met een extra hoge leuning en met een vinger priemt You’re fired – is geen uitzondering. Tony Blair deed afgelopen vrijdag hetzelfde. En de ontslagen ministers liepen over van begrip. ‘Het is zijn recht en verantwoordelijkheid’, zei minister Charles Clarke. Het is fair play. Men ligt zich neer bij de autoriteit.
Nederlanders hebben er meer moeite mee. Alex Ferguson ontsloeg Ruud van Nistelrooij nadat hij eerder ook al Jaap Stam had ontslagen. Wij reageren verongelijkt.
Toen mijn vrouw hier een baan vond in een echt Engelse onderneming, viel ze op haar werk meteen van de ene verbazing in de andere. Zo moest ze haar Hollandse eigenzinnigheid inleveren. Ze werd geacht te luisteren, niet mee te denken. In Engeland is de baas nog de baas. Zij nemen de beslissingen en invloed of inspraak van onderaf wordt niet geduld. Geen baas laat zijn autoriteit aantasten door bijvoorbeeld suggesties van ondergeschikten over te nemen. Als een werknemer een goed idee heeft, dan wordt het verworpen als slecht. Mogelijk wordt het later toch doorgevoerd, maar pas als de baas het zelf een keer als idee heeft geopperd.
Werknemers gedragen zich vaak als kwajongens in een schoolklas. Ze luisteren netjes naar hun chef, maar steken hun middelvinger omhoog als hij zijn rug toedraait. De oude hiërarchische structuur is nog in tact en opvallend genoeg hechten niet alleen de chefs en bazen aan deze duidelijke gezagsverhoudingen, maar willen ook de ondergeschikten niet anders.
Elke Britse organisatie heeft een militaire structuur. Ondanks een lange rij voor de kassa neemt de caissière in een tearoom alle tijd voor het ontkalken van de koffiezetmachine, omdat op de instructie staat dat ze dat moet doen als het rode lichtje gaat branden.
De caissière bij het golfcentrum weet niet wie de golfleraar is of de clubsecretaris. Zij is aangenomen om af te rekenen. ‘Ik kan u echt niet helpen. U moet de clubsecretaris daarvoor hebben.’ ‘Mag ik dan misschien zijn telefoonnummer?’ ‘Sorry, maar dat weet ik niet. Daar ga ik niet over.’
Ook secretaresses beperken zich strikt tot de opgedragen taken: het opnemen van de telefoon, het bijhouden van de agenda en het uittypen van de brieven. ‘Ik wilde graag de locatie van de persconferentie weten die morgen wordt gehouden’, vroeg ik aan de secretaresse van de persafdeling die de telefoon opnam. ‘Sorry maar dat kan ik u helaas niet zeggen. U moet daarvoor de perswoordvoerder hebben.’ ‘Oké, verbindt u mij maar door met hem.’ ‘Dat kan helaas niet. Hij is in vergadering.’ ‘Hoe laat is de vergadering afgelopen?’ ‘Dat weet ik niet. Maar ik zal een briefje neerleggen dat hij u moet terugbellen.’ Meestal hoor je er niets meer van.
In Nederland zijn werknemers gewend zelfstandig te opereren en zelf verantwoordelijkheid te nemen. Vaak wordt de afwezigheid van de baas niet eens opgemerkt. In Engeland verschuilen de werknemers zich continu achter hun baas. Als in Engeland de chef op vakantie is of een dag vrij, loopt onmiddellijk alle besluitvorming vast. Niemand neemt zijn werk over. Voor Nederlanders die de eigen platte organisaties gewend zijn, is het erg wennen aan de strikte hiërarchische structuur van het Britse zakenleven.
Een Britse kennis kwam op zijn negentiende jaar in dienst bij het winkelconcern Marks & Spencer. Hij werd gedetacheerd bij een van de zaken in Londen, waar hij achtereenvolgens moest werken bij verschillende afdelingen – van herensokken tot damesondergoed. ‘De hoofden – veelal mannen en vrouwen die er al decennia werkten – beschouwden de afdeling als hun eigen koninkrijkjes. Het waren allemaal captain Peacocks’, constateerde hij. Alle ideeën die door de nieuwe jonge bediende werden aangedragen, werden onmiddellijk als bedreigend ervaren en verworpen. ‘Al een keer geprobeerd.’ Niettemin maakte de kennis carrière. Uiteindelijk werd hij plaatsvervangend hoofd van een Marks & Spencer Foodstore in Londen. Toen in een van de andere winkels aan de overkant van de Theems de baas ziek werd, moest hij hem waarnemen. ‘Het was een nieuwe zaak’, zo vertelde hij mij. ‘Op donderdag moet je de inkopen voor het weekeinde doen: de groenten, de vleeswaren, de kippenbouten enz. Je moet er daarbij voor zorgen dat er aan het einde van de zaterdag zo weinig mogelijk aan bederfelijke waar overblijft – een zo laag mogelijk percentage afval. Ongeveer 5 procent is heel goed. Omdat het een nieuwe zaak was, kon ik de omzet niet goed inschatten. Maar ik had enorm veel geluk. Zaterdagavond resteerde er slechts een afval van 3 procent. De regiodirecteur kwam na het sluiten van de winkel poolshoogte nemen. Ik kreeg enorm op mijn lazer vanwege het ‘hoge’ afval-percentage. Toen ik de maandag daarop mijn beklag deed bij mijn eigen baas, keek hij nauwelijks verrassend op. “Je denkt toch niet dat een regiodirecteur iemand die net nieuw is op die positie een compliment geeft”.’
In Nederland mogen jonge werknemers ouderen de tent uitkijken, in Engeland worden ouderen met respect bejegend. Zelfs in een beroepsgroep als de journalistiek – in Nederland zijn er alleen hoofdredacteuren en redacteuren/verslaggevers – is er een complete hiërarchische structuur. Er zijn senior correspondents en chief sport writers.
De hiërarchische structuur maakt het moeilijk snel carrière te maken in grote en vaak stroperige organisaties. Interne carrières lopen vaak stuk op wijzigingen in de top. Als in een organisatie een nieuwe chef wordt benoemd, dan worden talrijke veelbelovende loopbanen abrupt afgebroken. De nieuwkomer neemt vaak een heel team van vertrouwde gezichten mee van zijn vorige betrekking die de mooie en belangrijke functies krijgen. De rest is terug bij af.
Jonge ongeduldige Britten beginnen daarom ook liever voor zichzelf. Meer dan de helft van alle Britten die van school komen, zegt een eigen bedrijf op te willen richten, terwijl in Nederland tweederde juist de veiligheid zoekt van een baan als werknemer.
Entrepreneurschap wordt in het land ook gewaardeerd. Sinds de Thatcheriaanse revolutie heeft het ondernemersklimaat een metamorfose ondergaan. Engeland geeft alle ruimte aan entrepreneurs. Iedereen kan een eigen bedrijf beginnen zonder veel administratieve rompslomp: je koopt een huis, doet de voordeur open, hangt er twee jurken op en je hebt een eigen modewinkel. Veel immigranten nemen niet alleen een baan – of vaak twee banen – maar beginnen tegelijkertijd een eigen bedrijf.
Wie niet voor zichzelf begint, moet zich echter aan de bestaande Engelse bedrijfscultuur aanpassen. Dat betekent dat je diplomatiek moet leren te zijn.
Engelsen zeggen nooit waar het echt op staat. Ze verschuilen zich achter hun understatements.
Nederlanders mogen zich op de borst kloppen over hun directheid, in Britse ogen is dat soms ordinaire botheid. ‘Als een Brit iets totaal niet interesseert, zegt hij juist: ‘that’s interesting.’ Quite good betekent in de VS ‘heel goed’ maar in Engeland ‘waardeloos, maar we maken er geen woorden over vuil’. Als een buitenlander wordt gevraagd ‘Would you like another coffee?’ is dat een signaal dat het gesprek is beëindigd en het beter is weg te gaan. Wie zegt ‘lekker’ wordt niet-begrijpend aangestaard.
Nederlanders die op directe wijze hun mening kenbaar maken, worden algauw onbeschoft gevonden. ‘Talking like the Dutch’ is een Engels spreekwoord voor ‘op een botte manier praten’.
Wie als buitenlander denkt beleefd te zijn door te zeggen ‘Please close the door’ zal algauw de vergissing inzien. Britten doen het verzoek in de vorm van een vraag: ‘Would you mind closing the door?’ Wie na een week hard werken op vrijdagmiddag roept ‘We must go to the pub’ zal de collega’s niet meekrijgen. Dat klinkt heel opdringerig. ‘Would you fancy a drink?’ is beter.
De cultuurverschillen zijn niet beperkt tot de subtiliteiten van de taal. Nederlanders hebben een collegiale bestuursstructuur. Managers zijn gewend een voorstel te doen en het daarna dagenlang onderling te bespreken. Vervolgens wordt een vergadering belegd met een officiële agenda, waarin de knoop wordt doorgehakt. In Groot-Brittannië worden de besluiten voorgekookt in de wandelgangen. Het land kent niet voor niets de beroemde lunchcultuur.
Nederlanders vinden zakendoen in dit land over het algemeen lastig. ‘Engelse managers zijn net als hun politici. Ze zijn geniepig. Ze proberen hun opponenten continu een beentje te lichten. Ze geven een gunstige draai aan ongunstige tijdingen, de spin. Ze laten zaken lekken. Ze nemen hun toevlucht tot roddel en achterklap’, vertelde iemand die veel zaken in dit land deed. De trage respons, de besluiteloosheid en de eilandmentaliteit stuiten Nederlanders tegen de borst.
Engelsen komen ook hun afspraken niet na. Nederlanders hebben moeite met het aangeboren acteertalent en de politieke vaardigheid van de Britten. Het ‘doen alsof’ ligt de recht-door-zee Nederlanders niet. Een bekende uitdrukking in Londen is: ‘The Dutch are too honest to be embarrassed and the English are too embarrassed to be honest’ (‘De Nederlanders zijn te eerlijk om het gênant te vinden en de Engelsen vinden het te gênant om eerlijk te zijn’).
(lezing Nederlandse ambassade, 9-5-2006)
Lezing 3 april voor Commission for Racial Equality in Manchester
Non-white, yet better in ‘Britishness’
When in the Post Office to pay my TV-licence, I say
“I’d like to pay” to the Indian counter clerk. “You have to pay” is his witty answer. The ethnic minorities have even adopted the British sense of humour.
The annual finals of the most difficult TV quizzes, Hard Spell and Mastermind, had taken place a month earlier. The final of Hard Spell, consisting of spelling quantities of practically incomprehensible words like disequilibrium or genealogical, was fought between a 13 year old girl of Indian origin and a 12 year old girl of Indian origin, after having eliminated all the children of Oxford professors, English Lit teachers and other representatives of the elite.
The 13-year old Gayathri Panikker who, at the age of five, still lived in India and did not speak a word of English, won the spelling competition from hundreds of thousands teenage participants.
If language is the main aspect of ‘Britishness’ the natives are beaten on their home ground. That same evening, the final of Mastermind was won by a 44-year old Londoner of Jamaican origin, on the very British subject of queen Elizabeth II.
After the break-up of the Empire in the 50’s and 60’s of the previous century, many people from the former colonies settled in
Many lawyers as well as professors were born in immigrant families. A considerable number of businessmen are immigrants, even a merchant
Bank like Merrill Lynch in the City, immigrants have been promoted to vice-president and managing directors.
In general, the British do not divide society into white versus non-white. The British are rather more interested in class and status then in colour or religion. Even during the
“The British” do not consist of a single race, but
are a loose conglomerate of various races. That is why Britishness cannot be defined by race or ethnic background as stated by the late Foreign Secretary Robin Cook in 2001.
Anyone taking a walk in
But there is a considerable difference between
The total number of people from ethnic minorities in
Discrimination and right-wing extremism are not unknown in
As many as 85 per cent of the British worry about the massive immigration and now the politically correct parties react more openly to the populist mood. But a visit to Leicester, the first town where the minorities are going to be the majority, indicated that many ethnic minorities feel more at home in England than in Holland. It is easier to start their own business over here - rent a house, open its door, hang a few dresses on it, lo and behold - we have a new fashion shop. Furthermore, they are not forced to assimilate, they have their own schools, their own holidays as well as their own shops without anyone getting worked up about it. Occasionally one gets the impression that they cherish their segregation. It looks as if many Somalis who lived in
Lezing 28 maart voor bijeenkomst leraren Engels in Ede
Tot nu toe had ik nog de illusie dat het een kwestie van tijd zou zijn voordat al die dialecten zouden uitsterven en in het land overal hetzelfde Engels zou worden gesproken. Maar de droom is inmiddels uiteen gespat. Het regionale dialect zal in de toekomst worden gepropageerd, net als de oude Keltische talen (Gaelic, Welsh en Cornish) die in andere uithoeken van het land worden gesproken.
De ‘Vrienden van het Norfolk Dialect’ kregen vorige week zelfs subsidie om de jeugd die van elders afkomstig is, het lokale dialect te leren. Het project Lost in Translation zal dit najaar in elf scholen van start gaan. ‘Scholieren moeten worden onderwezen over de taal die hun voorvaderen spraken’, stelde een trotste voorzitter van de “Vrienden van het Norfolk Dialect’.
Wie in de toekomst van Hoek van Holland in Harwich arriveert met zijn Engelse kennis, zal met een onverstaanbaar dialect worden geconfronteerd. Het enige juiste antwoord op He'yer fa'got a dickey?, zal zijn ‘Yis, an' he want a fule ter roid 'im?' wat betekent 'Yes and he wants a fool to ride him, will you come?'.
Hoewel niemand zal beweren dat Engels de mooiste taal ter wereld is, is de belangrijkste bijdrage van de Britten aan de wereld waarschijnlijk de taal. ‘Het grootste bezit dat we hebben is onze taal,’ zegt professor Henry Higgins in My Fair Lady als hij Eliza Doolittle haar achterbuurtaccent probeert af te leren.
Twee miljard mensen in de wereld spreken Engels of een beetje Engels. Als iemand uit Zambia met een Noor wil communiceren, gebeurt dat in het Engels. Engels is de taal van de wetenschap, de politiek, het reiswezen en de computers. Driekwart van alle e-mail in de wereld is in het Engels. Frans behoort aan de Fransen, Duits aan de Duitsers, Nederlands aan de Nederlanders maar Engels is van iedereen.
De Engelsen hebben al opgegeven zelf een andere taal te leren. Slechts één op de tien Britten kan in een vreemde taal tot tien tellen. Nog niet de helft van de Britten kan How are you? in het Frans vertalen. En 20 procent denkt dat Quelle heure est-il? betekent ‘Wat voor dag is het?’
Engelsen hebben er soms moeite mee dat buitenlanders wel zo goed hun taal spreken. Een Labour-minister die een keer tijdens een diner naast de Chinese ambassadeur zat, vroeg zijn tafelgenoot bij het eten van de soep ‘Likee Soup?’ Nadat de ambassadeur ja knikte, dacht hij aan zijn plicht van conversatie te hebben voldaan en keerde zich naar de andere kant. De Chinese ambassadeur die was opgeleid aan Eton, hield na het diner een toespraak. Op het einde keerde hij zich naar de minister: ‘Likee Speechie?’
Engelsen doen vaak net of ze buitenlanders niet verstaan of verkeerd begrijpen. Een kennis is Iers en woont in een huis met het nummer fortyfive. Drie keer zei hij tegen een bedrijf dat ze een brief naar fortyfive moesten sturen – ‘yes four two five’ – werd telkens geantwoord. ‘No FORTY FIVE,’ benadrukte hij wanhopig.
Waarom is Engels wereldtaal nummer één geworden? Een verklaring is dat de grammatica praktisch, betrouwbaar en simpel is. De meeste talen hebben vele vormen om jij te zeggen – afhankelijk van hoe goed je iemand kent. De Engelsen kennen alleen you. De Engelsen hebben ook geen boodschap aan vervormingen van zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden: geen mannelijk, vrouwelijk, enkel- of meervoud om maar niet te noemen eerste, tweede en derde naamvallen.
De Engelse taal heeft daarentegen veel voorzetsels. Dat is gemakkelijk bij het zoeken naar iets. Maar een buitenlander vraag zich wel continu af welk voorzetsel er moet worden gebruikt. Is she in the toilet or on the toilet? Is the melk on, in, beside, by, beneath of between de cornflakes.
Een ander voordeel is dat de Engelse taal ongekend veel synoniemen heeft: vijftig voor gek, tachtig voor dronkenschap en 231 voor het weer. Toen ik een keer bij wijze van experiment lezers op mijn weblog uitnodigde een lijst van woorden voor toilet samen te stellen, had ik binnen twee dagen meer dan vijftig inzendingen plus nog een dertig uitdrukkingen voor de toiletgang.
Engels is een levende taal die continu wordt vernieuwd. Jaarlijks komen er tientallen nieuwe woorden in de Collins- en Oxford-dictionaries. Terwijl de Fransen, de Vlamingen en misschien ook de Nederlanders hun taal zuiver proberen te houden en vreemde woorden weren staat het Engels open voor woorden uit alle culturen. In totaal telt de Engelse taal nu ruim 650 duizend woorden, die zijn opgenomen in de Oxford Dictionary of the English Language.
Wie al deze woorden heeft geleerd, moet echter niet de illusie koesteren zich overal in Engeland ook verstaanbaar te kunnen maken. Inmiddels lijkt het spreken van proper English allesbehalve een must. Eliza Doolittle’s uitspraken die Higgins een knallende hoofdpijn bezorgen, zouden tegenwoordig op de Engelse televisie niet misstaan. Niemand schrikt meer van ‘cuppatea’ in plaats van ‘a cup of tea’ en niemand slaat achterover als op Ascot een paard worden aangemoedigd met ‘Move yer arse’ – Jamie Oliver zou het kunnen zeggen. Het is helemaal niet meer cool om ‘The rain in Spain stays mainly in the plain’ perfect uit te spreken.
Het lijkt tegenwoordig juist een voordeel te zijn voor een televisiecarrière om in een accent te spreken of een spraakgebrek te hebben. De BBC lijkt zijn presentatoren, analisten en verslaggevers er bijna op te selecteren. Wie een avond naar de BBC kijkt hoort talrijke slissende reporters. Jonathan Ross, BBC’s sterpresentator, kan de r niet uitspreken. Regionale accenten zijn cool tot groot ve
Het bekendste accent is cockney, de taal van de bewoners van de East End in Londen. Een echte ‘cockney’ is iemand die is geboren. binnen gehoorafstand van de zogenoemde Bow Bells, de klokken van St.Mary-le-Bow. Kenmerken van het dialect zijn het niet uitspreken van de ‘h’, het gebruik van ain’t in plaats van isn’t of am not, het uitspreken van de ‘th’ als een ‘f’ en het gebruik van een lange ‘a’ in plaats van ‘ou’. Het woord ‘thousand’ klinkt als ‘faas’nd’.
Wie als student in het huis van een Engelse familie intrekt, hoort ineens een heel ander Engels: een samenraapsel van idioom, dialect, jargon en alledaagse uitdrukkingen. ‘Mrs Jones is her indoors. Mr Jones is her other half and their children are nippers. The woman next door is a pain in the neck, her son sells dodgy mobile phones, while her daughter is as nice as pie. Mr Jones likes to go down the boozer but mrs. Jones keeps the tabs on him because he is a ‘Jack the lad’. They are a little bit hard up at the moment, that’s why the bit extra of the foreign student comes in handy’.
Niet alleen de regionale accenten, de rhyming slang en de verschillende uitspraak maakt Engels moeilijk. Het grootste probleem, zo heb ik en met mij vele andere Nederlanders die in Engeland wonen ondervonden, is de interpretatie van de taal. Wij denken dat de Engelsen bedoelen wat ze zeggen. En vaak is juist het omgekeerde het geval.
Er is een bekend verhaal binnen Shell van een Nederlander die terugkeert van een gesprek met zijn Britse baas. Hij vertelt zijn vriend: ‘Ik dacht even dat hij mij wilde ontslaan maar het enige wat hij zei was of ik misschien zou kunnen overwegen een andere baan te zoeken.’
Nederlanders denken dat ze de Britten begrijpen, omdat ze de taal spreken, naar Britse televisieseries kijken en hun humor leuk vinden. En als de Britten in werkelijkheid complexere wezens blijken te zijn, voelen ze zich al gauw verongelijkt zo niet bedrogen. ‘Hun glimlach is verraderlijk,’ zo zeggen veel zakenmensen die met Britten te maken hebben.
In de jaren tachtig van de vorige eeuw fuseerden veel Nederlandse bedrijven met Duitse ondernemingen. Omdat Nederland in de Duitse invloedssfeer verkeert, dachten Nederlandse bedrijven dat de Duitsers de ideale fusiepartners waren: stipt, hardwerkend en op dat moment opererend in een bloeiende economie. Maar de fusies eindigden allemaal in een nachtmerrie. In de jaren negentig wilden alle bedrijven ineens een Britse partner. Hadden Koninklijke Olie en Shell en Lever Brothers en Margarine Unie niet bewezen dat Brits/Nederlandse bedrijfshuwelijken na negentig respectievelijk zeventig jaar nog even fris waren als in de eerste huwelijksnacht? ‘De Duitsers begrijpen onze humor niet. Maar wij begrijpen wel de Britse humor’, zo luidde het nieuwe bedrijfsadagium.
DAF ging in zee met Leyland, uitgever Elsevier fuseerde met Reed, ABN Amro en ING kochten Britse zakenbanken, Nedlloyd Lijnen ging op in P&O en Hoogovens vond een nieuwe fusiepartner in British Steel. Maar in vele gevallen vloog het servies in de wittebroodsweken al door de kamer. De tegenstelling van de stiff upper lip en de Hollandse nuchterheid bleek groter te zijn dan verwacht.
Nederlanders mogen zich op de borst kloppen over hun directheid, in Britse ogen is dat soms ordinaire botheid. ‘Als een Brit iets totaal niet interesseert, zegt hij: ‘that’s interesting.’ Quite good betekent in de VS ‘heel goed’ maar in Engeland ‘waardeloos, maar we maken er geen woorden over vuil’. Als een buitenlander wordt gevraagd ‘Would you like another coffee?’ is dat een signaal dat het gesprek is beëindigd en het beter is weg te gaan. Wie zegt ‘lekker’ wordt niet-begrijpend aangestaard.
Nederlanders die op directe wijze hun mening kenbaar maken, worden algauw onbeschoft gevonden. ‘Talking like the Dutch’ is een Engels spreekwoord voor ‘op een botte manier praten’. Wie als buitenlander denkt beleefd te zijn door te zeggen ‘Please close the door’ zal algauw de vergissing inzien. Britten doen het verzoek in de vorm van een vraag: ‘Would you mind closing the door?’ Wie na een week hard werken op vrijdagmiddag roept ‘We must go to the pub’ zal de collega’s niet meekrijgen. Dat klinkt heel opdringerig. ‘Would you fancy a drink?’ is beter.
Vaak verraadt de intonatie wat wordt bedoeld. Er zijn talrijke manieren om sorry - I’m sorry (sor-re) - te zeggen: als een manier om zich te verontschuldigen, als een manier om zich niet te verontschuldigen, als een manier om iemand de mond te snoeren, als een manier om te zeggen dat je iemand niet hebt verstaan, als een manier om iemand te kennen te geven dat hij op moet schieten of plaats moet maken, als een manier om te interrumperen, als een manier om ongeloof te tonen, als een manier om ongeduld uit te drukken en als een manier om medelijden te tonen: ‘sorry, little man’. Als je Britten niet kunt verstaan, kun je beter zeggen: Could you repeat that, please? I’m not with you, I haven’t a clue of gewoon What”Eh?, Huh?
De cultuurverschillen tussen Nederlanders en Engelsen zijn niet beperkt tot de subtiliteiten van de taal. Nederlanders hebben een collegiale bestuursstructuur. Managers zijn gewend een voorstel te doen en het daarna dagenlang onderling te bespreken. Vervolgens wordt een vergadering belegd met een officiële agenda, waarin de knoop wordt doorgehakt. In Groot-Brittannië worden de besluiten voorgekookt in de wandelgangen. Het land kent niet voor niets de beroemde lunchcultuur.
Omdat de Britten graag met een enkele baas werken, ontstonden in veel Brits/Nederlandse bedrijven met een tweekoppige leiding algauw spanningen. Na de fusie van de uitgevers Reed en Elsevier in 1992 volgde een exodus van managers totdat Morris Tabaksblat – bij Unilever gepokt en gemazeld in Brits/Nederlandse verhoudingen – orde op zaken stelde. Ook Corus koos na de fusie in 1999 van British Steel en Hoogovens voor een tweehoofdige leiding. Maar na ruim een jaar werd het duo de laan uitgestuurd en kwam er één echte baas. Binnen Hoogovens was de bestuursvoorzitter de eerste onder zijn gelijken. Binnen British Steel werd krachtig individueel leiderschap verwacht. De Britten willen één duidelijke baas, in dit land CEO (chief executive officer) genoemd.
De strikte hiërarchie in Groot-Brittannië leidt in Nederlandse ogen vaak tot inefficiëntie. In Groot-Brittannië bestaat in het bedrijfsleven – zeker in de industrie – nog een klassenstructuur. Niet altijd wordt de beste gekozen. Afkomst is bij benoemingen vaak even belangrijk als geschiktheid. Vaak moeten buitenlanders het puin ruimen dat door het Oxbridge-establishment is veroorzaakt. De Lords en Sirs zijn de laatste jaren uit de gratie geraakt omdat ze enorme verliezen bleken te combineren met even enorme salarissen, gratificaties en gouden handdrukken. British Airways (BA), British Telecom (BT) en Marks & Spencer trokken buitenlanders als topman aan.
De Nederlander Maarten van den Bergh die eind 2005 door The Times zelfs tot machtigste manager van het Britse zakenleven werd uitgeroepen, zegt dat Britten de besluitvaardigheid van buitenlanders kunnen waarderen. ‘Als je een vergadering met Britten hebt, dan krijg je zelden een duidelijk ja of nee. Na afloop moet je vragen: “Gaan we het nu doen of niet?”’’
Nederlandse managers denken meer op lange termijn. Ze zijn ook spaarzaam. Er bestaat geen Engelse equivalent voor het spreekwoord ‘Voor wie wat bewaart heeft wat.’ Britse topmanagers koesteren ook de mysterieuze aureool van hun hoge positie. Nederlandse directeuren loodsen hun goede klanten zelf langs de beveiliging. Britse ceo’s laten een klant – hoe belangrijk ook – altijd door een secretaresse ophalen. Daarna wordt de klant in een wachtkamer gezet en wordt koffie beloofd die er meestal niet komt.
Secretaressen zijn in dit land ‘voetvegen’ en gedragen zich er naar. Ze doen werkelijk alles – van het halen van een fles melk tot het poetsen van de schoenen. Een Nederlandse manager die na en carriere in Londen naar Nederland terugkeerde en zijn secretaresse vroeg of zij zijn declaratie wilde doen, kreeg als antwoord: ‘bij ons doen de managers de expenses zelf’.
Britse topmanagers houden zich – mogelijk in hun jacht op ridderslagen en aristocratische titels – in Nederlandse ogen ook te veel bezig met nevenactiviteiten die weinig met het werk te maken hebben: liefdadigheid, cultuur en de herenclubs. Nederlanders zijn pretentieloos. Ze houden niet van flauwekul en opsmuk. De gulle gaven van Reed aan instellingen als de National Gallery en de Royal Opera House noopte de Elsevier-top tot zijn grote ve
De Britse visie op Nederlanders is tamelijk paternalistisch en arrogant. Britten zien Nederlanders als good chaps die eeuwenlang zij aan zij stonden in de strijd tegen despoten, die stoer genoeg waren om hen een paar keer te verslaan, maar nu samen met hen optrekken in Bosnië en Irak. Als zakenpartners vinden Britten de Nederlanders efficiënt, professioneel en hardwerkend. Ze begrijpen de Britse humor weliswaar niet echt, maar hebben er meer waardering voor dan de Fransen en Duitsers.
Nederlanders zijn een solide volk - goede techneuten die je projecten kan toevertrouwen - maar die helaas ook tamelijk bot zijn. Britse ondernemers vinden Nederlanders koppig en weinig behulpzaam bij klachten. Nederlanders hebben op hun beurt moeite met het aangeboren acteertalent en de politieke vaardigheid van de Britten. Het ‘doen alsof’ ligt de recht-door-zee Nederlanders niet. Een bekende uitdrukking in Londen is: ‘The Dutch are too honest to be embarrassed and the English are too embarrassed to be honest’ (‘De Nederlanders zijn te eerlijk om het gênant te vinden en de Engelsen vinden het te gênant om eerlijk te zijn’).
‘Engelse managers zijn net als hun politici. Ze zijn geniepig. Ze proberen hun opponenten continu een beentje te lichten. Ze geven een gunstige draai aan ongunstige tijdingen, de spin. Ze laten zaken lekken. Ze nemen hun toevlucht tot roddel en achterklap’, vertelde iemand die veel zaken in dit land deed. De trage respons, de besluiteloosheid en de eilandmentaliteit stuiten Nederlanders tegen de borst.
Britten hebben het altijd druk, zelfs als ze niets te doen hebben. ‘Ik heb al twee keer gebeld of u de videoband zou willen opsturen.’ ‘Sorry. Maar ik heb nog geen tijd gehad.’
In dit land kan beter geen druk worden uitgeoefend als iemand zijn afspraak niet nakomt. Wie boos of argwanend wordt als iemand er op het afgesproken tijdstip niet is, spant het paard achter de wagen. ‘Het werkt averechts,’ zo wordt van alle kanten gezegd.
Als in Nederland een manager geen tijd of zin heeft met iemand te praten, dan wordt gezegd ‘onze manager heeft geen gelegenheid u te ontvangen’. Engelsen vinden dat bot. ‘Ik kan de manager niet vinden’, zo luidt de smoes van de secretaresse. Het gevolg is dat iemand uren voor niets wacht in de hoop dat hij alsnog wordt gevonden.
Buitenlanders kunnen behoorlijk gefrustreerd raken van de Britse werkethiek. ‘We hadden afgesproken dat ieder zijn deel zou doen. Na een week bleek alleen ik mijn deel te hebben gedaan,’ vertelde een Nederlander die bij een Britse bank was gaan werken.
De Britse werkmoraal ligt ergens tussen die van het protestantse ‘het-moet-vandaag-af’-ethiek en het katholieke ‘het-kan-morgen-ook’-ethiek. Britten nemen hun werk serieus, maar niet te serieus. Werk is een plicht, maar geen heilige plicht. Mensen die niet werken worden met de nek aangekeken, maar ook mensen die zich te veel uitsloven. Britten relativeren hun werk vooral via hun gevoel voor understatement. Als iemand denkt ‘Verdorie, dat had gisteren al afgemoeten’, zegt hij: ‘Ik denk dat we een klein probleem hebben’.
De meeste Britten klagen altijd over hun werk. Vooral op maandagmorgen. Meestal komt een Brit binnen met de opmerking: ‘It’s bloody cold’ of ‘Raining again’. Er wordt geklaagd over het openbaar vervoer, de werklast en vooral het aantal vergaderingen,
De vergaderlast is enorm. Iedereen zit altijd in een meeting. De vergaderingen of briefings zijn niet bedoeld om het personeel inspraak te geven, maar alleen om instructies van hogerhand door te geven.
De tijd wordt gevuld met grappen. Vergaderingen zijn meestal vrolijke gebeurtenissen vol kwinkslagen. Humor scoort tijdens deze bijeenkomsten. Het is een wapen om staande te blijven. Vergaderingen beginnen met gezelligheid en wat plagerijen. Met milde zelfspot slaan de Britten zich door de bijeenkomst.
Buitenlanders – hoe goed ze ook Engels spreken – hebben het vaak moeilijker tijdens vergaderingen en briefingsdoor de beperktheid van hun woordenschat en uitdrukkingen. Daarnaast hanteren Engelsen op hun werk een soort dialect – kantoorslang – dat voor buitenlanders vaak onbegrijpelijk is. Buitenlanders verliezen niet zelden de discussie binnen een organisatie door hun taalachterstand.
Managers beleven niet, ze verzoeken het personeel om medewerking. De toon is vriendelijk en gereserveerd. De relatie tussen managers en medewerkers is niet erg hecht. Britten zijn niet zo handig met persoonlijke gevoelens. Kritiek wordt vaak in een grapje verpakt. Opmerkingen of ongenoegen wordt op subtiele wijze kenbaar gemaakt. De chef fronst zijn wenkbrauwen of roept je even bij zich. Het is not done mensen in bijzijn van anderen af te zeiken.
Collega’s gaan vriendschappelijk met elkaar om, maar houden wel een zekere afstand. Na het werk met de collega’s naar de pub is vrij gebruikelijk, maar men nodigt de collega’s niet thuis op verjaardagen uit. Collega’s verwachten van elkaar dat ze onderhoudend gezelschap zijn en humor hebben. Grappen zijn soms subtiel maar soms ook ongewoon grof (zelfs uitgesproken seksueel getint of racistisch). Sociologen verklaren dat als uitlaatklep voor de gereserveerde en soms bekrompen omgangsvormen. In de televisiekomedie The Office – door Ricky Gervais geschreven op grond van zijn eigen ervaringen op kantoor – is David Brent een zelfvoldane bureauchef die voortdurend politiek incorrecte grappen maakt en hunkert naar waardering van zijn medewerkers.
Doordat samenwerking de norm is, zit de competitie meer in teams tegen elkaar dan tussen collega’s onderling. Daardoor lijken er geen individuele toppers te bestaan in het bedrijfsleven. Maar schijn bedriegt. De toppers zitten hoog in de organisatie en worden niet alleen op basis van kennis en kunde geselecteerd, maar ook rangen en standen spelen mee.
De topmensen herkennen vooral elkaar; voor buitenstaanders is dat vaak nauwelijks aan te voelen. Buitenstaanders denderen soms onwetend over onzichtbare grenzen heen en begaan dan in de ogen van de Britten de vreselijkste blunders, zoals het aantrekken van een fout pak met een das van een club of privé-school waar je helemaal geen band mee hebt.
Ook op het werk beschermen de Britten hun privacy. Vaak weet je niet of collega’s zijn getrouwd, kinderen hebben, laat staan waar ze tijdens hun vakantie naartoe gaan.
Britten beschermen hun privacy zelfs aan de telefoon. Ze nemen veelvuldig de telefoon op met het noemen van het telefoonnummer. Als ze bellen en iemand anders willen spreken noemen ze niet hun naam, maar vragen alleen naar de juiste persoon.
Maar Britten vinden zichzelf hierdoor allesbehalve onbeschoft. Ze gaan er juist prat op altijd beleefd te blijven. Zelfs bij hoogoplopende ruzies gooien ze in tegenstelling tot mensen van het continent nooit de hoorn op de haak. Ze laten zich niet meevoeren door hun emoties, zelfs niet als jij kwaad of woedend wordt. Maar ze sturen je met een kluitje in het riet door eindeloos te blijven doorverbinden – ‘daar ga ik niet over’ - en niet terug te bellen.
Vooral met dat laatste kunnen ze het bloed onder de nagels vandaan halen. Omdat Britten zo veel uren in vergaderingen doorbrengen, is het een ware kunst om in dit land de juiste persoon aan de lijn te krijgen. De secretaresse – of telefoniste – belooft altijd plechtig dat er wordt teruggebeld. Maar de beleefdheid beperkt zich tot de belofte. In werkelijkheid wordt er nooit teruggebeld.
Een Britse vriend van mij bedacht een oplossing voor dit dilemma. Als je de inkoopdirecteur aan de lijn wilt, zo legde hij uit, dan bel je de secretaresse van de algemeen directeur op. Je zegt tegen haar dat je de directeur inkoop wilt spreken. Zij zal zeggen dat je de secretaresse van de directeur inkoop moet bellen. Daarna bel je de secretaresse van de directeur inkoop op en zeg dat je door de algemeen directeur naar hem bent verwezen. ‘Kijk, hoe snel je wordt teruggebeld.’
BEDANKT
Lezing Peter de Waard op WASP-reporterdag 2006
Lezing 4 en 5 maart 2006 in St. Pieterskerk in Leiden
ODE AAN HET BRITSE PLATTELAND
Onlangs vertelde een professor mij dat een Duitser een lezing begint met een definitie. En een Engelsman begint die met een grap.
Hoe kun je het Britse platteland definieren? Mensen in Londen noemen het platteland het gezondste graf van Engeland.
Wie niet tegen de dynamiek van Londen kan, vindt hier de rust. Wie de stad te hectisch vindt, de buik vol heeft van de herrie en de rotzooi en wie de cultuurschok en het inleveren van een cool imago op de koop toe wil nemen, kan zich hier levend laten begraven.
Engelsen noemen het platteland de schepping van God, de stad is die van de mensen. In William Blake’s Jeruzalem – het onofficiële Engelse volkslied, wordt er zelfs vanuit gegaan dat Jezus ooit voet op Engelse bodem heeft gezet, om de schepping van zijn vader te bekijken. Een Britse kennis zei dat dit onmogelijk is: ‘Jezus droeg geen sokken onder zijn sandalen’ zoals de Britten zelfs op strand schijnen te doen.
Maar Engeland is op zijn mooist in de dorpen en de velden. Het enige echte Engeland is het geluid van dorpssmederij.
Stedelingen hebben een even geromantiseerd als verwrongen beeld van het Engelse platteland, de rural. Ze zien de countryside als een groot museum, waar Agatha Christie’s Miss Marple de geraniums bewatert en Catweazle in een afgelegen schuur verwonderd naar elektrisch licht kijkt als een zonnetje in een glazen omhulsel. Als ze de Big Smoke in het weekeinde ontvluchten en op het platteland arriveren, dan begeven ze zich naar middeleeuwse kastelen, Victoriaanse landhuizen, straatjes met Tudor-cottages en traditionele plattelands pubs die uit commercieel oogpunt de nostalgie hoog houden met het serveren van ondrinkbare koffie en volgens grootmoeders recept geprepareerde gerechten.
De Britse televisie doet met haar eindeloze historische programma’s en kostuumdrama’s haar best de vooroordelen over het in het verleden levende platteland te bevestigen. De plattelanders doen zelf ook een duit in het zakje door zich onder het oog van stedelijke toeristen op straat te begeven in kniekousen en bloemetjesjurken.
Plattelanders zien de stadsbewoners als bevoogdende, in krijtjespak geklede regenten die geen hond van een vos kunnen onderscheiden. Londen is in hun ogen een reuzenparasiet die niets produceert en zich voedt met de rijkdom van de rest van het land. Hun karikatuur van de stedelingen wordt bevestigd door de soaps (Coronation Street en Eastenders) en in mantelpakjes gestoken weervrouwen die vanuit Londense studio’s zon voorspellen als er regen komt en hun neus ophalen voor een paardenvijg. In een advertentiespot van een bierfabrikant drinken twee buitenaardse wezens met peervormige hoofden een glas bier, terwijl de barman vraagt: ‘Up from London, are we?’
Voor veel stedelingen is het platteland een afgelegen soms zelfs gevaarlijke plek, bevolkt door vreemde mensen met antieke accenten, gewoonten en kleding.
In Oscar Wilde’s toneelstuk The Importance of Being Earnest wordt de stedelijke arrogantie prachtig samengevat.
Jack zegt: ‘Ik heb een buitenhuis, natuurlijk met wat land. Vijfhonderd hectare geloof ik. Maar ik ben er niet van afhankelijk voor mijn inkomen, de stropers zijn de enigen die er iets op verdienen.’
Lady Bracknell antwoordt: ‘Een buitenhuis? Je hebt toch een woning in de stad, hoop ik. Van een meisje met een eenvoudige onbedorven natuur als Gwendolen, kan niet verwacht worden dat zij in een buitenhuis gaat wonen.’
Iedereen die aan Engeland denkt, ziet de glooiende heuvels voor zich met pittoreske dorpjes op de achtergrond waar de kerkklokken luiden, William Blake’s green and pleasant land.
Maar in werkelijkheid is Engeland een verstedelijkt land. Van de 49,5 miljoen Engelsen woont slechts een minderheid van 14,1 miljoen in de countryside.
Historie
De urbanisatie is in Engeland veel eerder begonnen dan in andere landen. Met de industriële revolutie in de negentiende eeuw trokken de mensen massaal naar steden als Manchester (bijgenaamd Cottonpolis), waar weverijen en spinnerijen verrezen die textiel produceerden voor het hele imperium.
In 1801 leefden 70 procent van de Engelsen op het platteland en 30 procent in steden. Honderd jaar later zou 80 procent van de bevolking in steden leven – veel meer dan in welk ander Europees land ook. Londen groeide in de negentiende eeuw van 1,1 tot 7,4 miljoen inwoners.
De openlegging van de Amerikaanse prairies en de toenemende concurrentie van de koloniën brachten de landbouw in een crisis. Terwijl landbouw in 1851 nog 20,3 procent van het BNP uitmaakte, was dat in 1901 gedaald tot 6,4 procent. De roep om bescherming van de eigen landbouw zoals in andere landen in Europa viel in het handelsland Groot-Brittannië nooit in goede aarde. De bacon & eggs konden beter worden geïmporteerd dan dat de boeren in de koloniën zouden worden gebruuskeerd.Het leidde tot een ijskoude sanering die veel Britse boeren in de Victoriaanse tijd werkelijk het leven kostte.
Ruim honderd jaar later draagt in Ierland de landbouwsector 9 procent bijdraagt aan het BNP,n in Nederland 3 procent en in Engeland nog geen 1 procent.
Boeren zijn in dit land bijna per definitie hobbyisten of natuurbeheerders.De rest van het vroegere agrarische land herbergt nu golfcomplexen, paintball-centra en craftshops. Voormalige boeren bieden Bed & Breakfast en geven paa
De vroegtijdige rationalisatie van de landbouw heeft het Engelse platteland beschermd tegen de abrupte ontvolking waar bijvoorbeeld nu sprake van is in Frankrijk. Dorpskernen liggen in Engeland nog dicht bij elkaar en je hoeft nooit een heel stuk te rijden voordat je in een volgend dorp bent.
Engeland heeft het platteland al in het begin van de 20-ste eeuw opnieuw ingevuld. Er kwamen golfcourses en cricketgrounds. De overbodig geworden weide- en graanvelden werden ingericht als natuurgebieden waar de aristocratie het hele jaar op fazanten kon schieten. De vrijetijdssector ontwikkelde zich al snel tot een machtiger lobby dan de landbouwsector. Sportvissers – de hengelsport is een van de grootste Britse passies – bepaalden hoe het landschap werd ingericht, niet de boeren of projectontwikkelaars. Eind 19-de eeuw begon de National Trust kastelen en buitenhuizen en later zelfs complete dorpen, kustgebieden en landerijen op te kopen en veilig te stellen. Het Peak District werd het eerste nationale park. Naast nationale parken kreeg Engeland in de jaren vijftig zijn greenbelts van beschermde gebieden die nu 13 procent van het land uitmaken. Landschapsbeheer is belangrijker dan productie. Onder Labour werd het ministerie van Landbouw herbenoemd in het ministerie voor Rural Affairs (Plattelandszaken) waarmee duidelijk werd gemaakt waar de prioriteiten liggen.
Engeland heeft zijn groeikernen en zijn eigen Almeres zoals Milton Keynes. Maar het heeft niet zoals Nederland tegen elk dorpje nieuwbouwwijken aangeplakt en er wegen omheen gelegd. Mijn Nederlandse geboortedorp (Egmond a/d Hoef) en laatste woonplaats (Heiloo) zou iemand die vijftig jaar geleden is overleden nu niet meer herkennen. Hij zou na een verrijzenis denken op een compleet andere planeet te zijn terechtgekomen en volledig verdwaald raken. Zelfs tussen Egmond en Heiloo is het weinig resterende groen veranderd in bollenland.
In het ten zuiden van Londen gelegen Sevenoaks waar ik nu woon, zal iemand die uit de dode is opgestaan meteen de weg weten, zich vertrouwd voelen in de omgeving en bij zijn eigen pub binnenstappen. Pas als hij beter oplet, ontdekt hij ook hier de veranderingen. Het autoverkeer is geëxplodeerd, maar niemand zal erover peinzen het te laten doorstromen via een nieuwe randweg. Het loopt lekker vast in dezelfde smalle straat op dezelfde Tudor-huisjes. Ik ben altijd verbaasd dat zelfs elk dorpje rond Londen minimaal een eeuwenoude herberg heeft behouden waar tweehonderd jaar geleden reizigers te paard logeerden. In Nederland mag je al blij zijn een café van honderd jaar oud te vinden.
De schoonheid van het Britse platteland is niet alleen de verdienste van verlichte politici, het is ook het resultaat van de onuitroeibaarheid van het klassensysteem en grootgrondbezit. Het land heeft geen revolutie gekend. Nooit rolden hier de koppen van de bezittende klasse – upper class. De aristocratie heeft zijn positie van geld en macht lang kunnen handhaven. En de aristocraten passen beter op de natuur – als in het maar om passies als de jacht te beoefenen – dan stedebouwkundigen en nooddruftige boeren. Daarbij kwam dat de de Britse aristocratie zijn landgoederen spreidde over het hele land en niet zoals bijvoorbeeld de Franse adel aan een enkele rivier.
In de naoorlogse periode is veel van de Britse aristocratie als gevolg van de hoge successierechten aan de bedelstaf geraakt, maar volgens een onlangs gehouden onderzoek maakt nog altijd eenderde van het Engelse land deel uit van oude privé-landgoederen. Als de oude aristocratie ze niet meer kan betalen, dan staan de nouveau riches (popsterren zoals Madonna, Russische miljardairs zoals Abramovitsj) in de rij om ze over te nemen.
De nieuwe aristocratie ziet het platteland als een speelplaats, waar de weekeinden worden doorgebracht met croquet, golf en de jacht. De middle class kijkt daar naar de goedkope grond voor een eigen optrekje. Ze koesteren het beeld van pittoreske huisjes met hanging baskets vol met blauwe, rode en roze bloemen en restaurants waar gezeten op te kleine stoeltjes kan worden genoten van een creamtea.
Wie op zondagmiddag over een van de talrijke voetpaden kuiert en vanaf de heuvels kijkt, zal de dag prijzen dat de stenen jungle is ingeleverd voor het meest lieflijke landschap ter wereld. Wie in de valleien dorpen ziet liggen als Chiddingstone (Kent) of Chipping Camden (Cotswolds) zal zich in het mooiste land ter wereld wanen, dat alleen de pech heeft door God in de verkeerde klimaatzone te zijn geplaatst. De zondagwandeling eindigt steevast in de pub. In de Castle Inn in Chiddingstone verzamelen zich dan de dorpsbewoners in hun wellies en met hun honden voor een pint Larkins die door de lokale ‘biermagnaat’ Bob Dockerty is gebrouwen. Als Nederlanders werden we hier na één bezoek al in het midden opgenomen. ‘Hi Peter, Hi Ans,’ zo klinkt het nu, zelfs als we er weken niet zijn geweest. Daarna krijg je een pint aangeboden en word je op de hoogte gehouden van de laatste dorpsgossip.
Op het Britse platteland kun je heerlijk in je eentje ronddwalen. Toen ik twee jaar geleden in het voorjaar de fameuze pelgrimsroute liep van Winchester naar Canterbury waren er dagen dat ik helemaal niemand tegenkwam. Voor een Nederlander die in de zomermaanden in de file pleegt te recreëren (of hij nu op de fiets door de Noord-Hollandse duinen is of wandelend over het Pietenpad) is het een ongekende weelde. Het is geen wonder dat volgens alle onderzoeken de mensen op het platteland gelukkiger en gezonder zijn dan in de Britse steden.
Er is echter stil ve
In de laatste twintig jaar is de welvaartskloof tussen stad en platteland gegroeid. Londenaren verdienen gemiddeld bijna 30 procent meer dan de mensen in de countryside.
De regering van Tony Blair heeft met zijn ‘radicale hervormingen’ en zijn promotie van het stedelijke cool Britannia, het plattelandsideaal van behoud, bescherming en traditie getart.
De plattelanders vinden dat de beslissingen over hun hoofden heen worden genomen door lieden die nog nooit op het platteland zijn geweest. In 2000 verklaarde het dorpje Ashurst Wood in het zuidelijke graafschap Sussex zich zelfs onafhankelijk en ‘vrij van de Engelse overheersing’. Op het tot ministerie van Propaganda gebombardeerde postkantoor werden eigen paspoorten verkocht. De ludieke actie kreeg nationale bijval.
Labour lokte zelfs een regelrechte plattelandsopstand uit met twee revolutionaire besluiten: een verbod op de drijfjacht op vossen en het wettelijk vastleggen van het recht van wandelaars (ramblers) om vrij door de countryside te dwalen, het right to roam.
In 2000 werd het recht van vrijwel onbeperkt overpad over particulier land dat niet was gecultiveerd wettelijk vastgelegd. Plattelanders vinden echter dat het recht van de wandelaars in strijd is met hun recht het privé-bezit te beschermen. Boeren beweren dat de ‘stedelijke’ wandelaars het verschil tussen natuur en gecultiveerd land niet kennen en dat hun honden de landerijen bevuilen en besmetten.
Vanaf 2005 is ook de kleurrijke maar in stedelijke ogen zo wrede drijfjacht op vossen verboden. De campagnegroep Countryside Alliance - een bonte verzameling van boeren, bejaarde aristocraten, nouveaux riches, dorpsbewoners en jachtliefhebbers – heeft zich met alle juridische middelen en vormen van burgerlijke ongehoorzaamheid tegen het verbod verzet. Het jachtverbod op vossen wordt in de countryside niet gezien als een poging van Labour een einde te maken aan een ‘wrede’ sport, maar als stedelijke afgunst voor een hobby die wekelijks 80.000 mensen plezier schenkt.
Maar ondanks dit conflict sluiten de Britten het platteland in de armen. Behalve een speelplaats is het platteland voor de stedelingen ook een groot cultuurgoed dat moet worden veiliggesteld voor toekomstige generaties. Terwijl Fransen tegen het platteland aankijken als producent van hun geliefde wijn en kaas, zien de Britten het als een groot openluchtmuseum.
Terwijl Franse dorpjes tegenwoordig vooral lijken te bestaan uit een verzameling dichtgetimmerde huizen en tweede woningen zonder een boulanger en café, zijn Engelse dorpjes toonbeelden van levendigheid. Engeland kan trots zijn op zijn platteland. Het landschap is gevarieerder, de dorpjes zijn pittoresker, de heuvels zijn groener, de vergezichten zijn magnifieker en de cultuurhistorische waarde is groter.
In William Blake’s green and pleasant land luiden dagelijks de kerkklokken, is er een vijfhonderd jaar oude pub, een middeleeuwse kerk, een restaurant met te kleine stoeltjes waar creamtea wordt geserveerd en een aantal huizen uit de Tudor-periode, waar een vrouw in bloemetjesjurk de geraniums in de hanging-basket bewatert en een man met kniekousen de lavetera snoeit.
Dit is een lezing die Peter de Waard hield op 4 en 5 maart 2006 in de St. Pieterkerk in Leiden.
Speech dinsdag 7 juni 2005 voor Chatham House
What’s gone wrong with the Dutch?
I can do this speech a little bit in Dutch, because the British have learned in a whole week one Dutch word: nee. They have also wondered what’s gone wrong with the Dutch? And I am also more and more surprised every time I go back to my country. Friends even tell me: ‘You can better stay in Engeland. It is not nice here anymore. It’s too crowded, too expensive and too intolerant, even too dangerous’.
The Holland I left five years ago was a quiet devoted member of the EU with a government that was much more colourless than its purple name suggested. We had our Poldermodel, we had our liberal policies for drugs and euthanasia. Publicly foreign governments frowned upon the Dutch because of their liberalism and their tolerance, but in secret they admired it and saw it as an interesting experiment from which they could learn something.
The Holland of 2005 is totally changed. With 62 percent against the European Constitution with a turnout of more than 60 percent we seem to be turned into the most Europhobic country in the EU. We are even more euro sceptical than the Brits. And our politicians seem to be even more eccentric than those in Westminster. After the murdered gay right-winger Pim Fortuyn – someone who had a real butler - came the new right-winger Geert Wilders, because of his hairstyle nicknamed the Dutch Mozart, and the rising star Peter R. de Vries, a maverick crime reporter.
The Dutch have suddenly turned their back to the political classes. They think they are boring and they feel they let them down. For their wellbeing the people look for new populist politicians who rise out of noting.
The tolerant, liberal, Europhile and quiet nation has become the most anti-immigrant, euro sceptical and noisy nation of the EU. Perhaps it has not been a revolution, but at least is has been a revolt. What has changed the attitude?
Perhaps in their hearts the Dutch have never been as Europhile as the post-war period suggested. The United States of Europe is not a Dutch idea, even not a French idea. It was first mentioned by Winston Churchill. But the British didn’t join the original EEC. In the fifties they had won the war, they had still their empire and thought they were a world power on their own.
Continental Europe was by contrast at the end of the forties and the beginning of the fifties militarily weak and economically destroyed. The countries fell into each others arms, stimulated by the Americans and the Brits who saw them as a defence against communism.
Holland was in the beginning of the fifties especially a desperate nation, heavily damaged by the war, dependent of the American Marshall plan and traumatised by the deportation of their Jews. Many people emigrated to countries like Canada, Australia and New-Zealand, because they saw no future for themselves and their children. Holland was at that moment a poor agricultural nation who had to rebuild itself and had to become an industrial power.
When the French and the Germans came with their plan for a freetradezone and economic cooperation the Dutch saw that it as an outstanding chance. Holland became a few years later one of the founding members of the EEC in 1957. And it worked. Thanks to the Wirschaftswunder Dutch trade recovered. Rotterdam became the largest transitharbour in the world. The powerful agricultural lobby in Holland – which was the main force in the christen-democrats, the natural party of government – was a keen supporter of the EEC. The Durch farmers did profit the most of the EC-subsidies in the seventies and eighties.
But the Dutch have always been better salesmen than preachers. In an ideological way the Dutch never really favoured the European integration. They distrusted the political institutions of Europe. German and French politicians were never popular in Holland – not De Gaulle, not Helmut Kohl, not Schroder or Chirac. At this moment the most popular European politician in Holland is Tony Blair. The Dutch love and admire the Brits more than the French and more than the Germans, just as they love the British sense of humour.
Beside at the end of the nineties, the economic advantages for European cooperation became less clear. German industry was declining. In de globalised service-economy the mighty German neighbour looked not so important.
Simon Jenkins described in The Sunday Times the Dutch neen as a peasant revolt. But one of the problems with Europe is that farming in Holland has vanished now the EC-subsidies have nearly ended. The only cows you see in my country are the cows who are dressed up for the BBC who likes to portray the Dutch still as people on clogs who milk their cows with windmills on the background.
Everyone started to look at the downside of integration. Overpopulated Holland got more and more immigrants. In Holland the number of Muslims grew to 900 thousand, the highest percentage in Europe. Rightwing politicians pointed at the deprived areas in inner cities which seem to turn into third world slums. Because we have not the segregated society like the Brits or Americans, the Dutch got the ethnic groups really as their neighbours.
Unease started to grow, especially in a time of economic downfall and growing unemployment. Only the politicians did not see it. Multicultural en Europhile orthodoxy reigned in The Hague. Immigration was a taboo and a not debatable issue. Everybody has to be tolerant. Political correctness obliged everyone to favour the multicultural and liberal society.
The politicians were sitting on the European express train, which was gathering more and more pace. They were the main advocates for the enlargement and for the euro.
It all went too fast for much of the electorate. They got more and more frustrated with the political elite who did not hear their voices. For many years we had a so-called purple government, a coalition from rightwing liberals and leftwing socialists. A consensus government. And the opposition was in the middle. At the ballot box there was no possibility to protest. The Dutch had even no tabloid newspapers.
With the charismatic Fortuyn the people found someone who expressed their dissatisfaction. After his murder in 2002 his party went into disarray but his political legacy went on. The establishment didn’t want to listen. The gap between politics and the country had grown even wider.
A particular catalyst was the introduction of the euro. Prices skyrocketed in Holland. Everybody saw that in the shops. Everybody saw that especially when they bought a beer or cappuccino in a café. The politicians first denied it, but recently the minister of Finance acknowledged that the rate exchange between the old guilder and the euro was not good. The guilder has been 10 percent undervalued and the pension funds and savers had lost billions because of that.
The euro is in no other country as unpopular as in Holland. The Dutch feel cheated.
Politics seems to be out of touch with society. 85 percent of the politicians – the MP’s - were for the constitution, but 60 percent of the people were against. There is also a lack of leadership. The present PM is not a very strong and charismatic figure, not a big personality like his predecessors Wim Kok and Ruud Lubbers
Many Dutch fear for the European super state, just like the English. They look at Switzerland and Norway members of the European Union. and they see that the economy is doing great despite of the fact that they are not
The Dutch are asking even for a British-style rebate, because they think they pay to much to the European Union. In the last 15 years the Dutch paid more than that they got back from Brussels. And the prime-minister wants to change that. A little bit late.
growing objections against further enlargement of the EU, especially with Turkey and The Dutch have also other Eastern-European countries. Europe is growing too fast and too big. The Dutch think they have no influence anymore as a small country. Builders see how Polish and Baltic immigrants do their work against much cheaper rates. Sometimes the feeling is that the Dutch even seem to regret the fall of the Berlin wall in 1989.
A month ago there was popular fury when the Dutch were eliminated in the semi-finals of the Eurovision song contest. They thought they had a great song and didn’t make the final because all the new European countries help each other in the voting. Terry Wogan was right!
Against the will of the government parliament decided to hold a consultative referendum. And that was the chance for the people to show their frustration. The Dutch have never had a referendum. Not for 200 years. And now they wanted to speak out. The big confrontation between the establishment, the jacamp and the nee-camp has become a big victory for the no’s. The politicians have promised that this time they have learned their lessons and that want to slow down the further integration. It is not that the Dutch don’t like Europe anymore; it is that they don’t want a super-Europe.
The Dutch have even a problem with their own country. Last year 50.000 people emigrated. There is fear about a moslim Europe just as there was in the fifties about the communist Europe. People say to you: ‘Don’t come back’.
But I will.
This is the speech Peter de Waard made on the 7-th of June 2005 for de Royal Institution of International Affairs Chatham House in Londen, a leading organization for the analyses of international issues