Dagtrip naar 18-zoveel        

Gods Own Country          

Romeins Lusthof of iets uit Asterix en de Britten          

Nottingham. capital of crime

DE MUUR VAN HADRIANUS HOUDT AL BIJNA TWEE MILLENNIA STAND IN NOORD-ENGELAND. MAAR NU IS ER EEN NIEUW WANDELPAD, EN DREIGT HET BOUWWERK TE BEZWIJKEN ONDER MARCHERENDE TOERISTEN. 

Aan de bar van de Twice Brewed Inn, een donkerbruine pub in een uithoek van Engeland, worden over en weer adviezen gegeven. 'Je klimt over die stile en dan ga je twee mijl langs de muur. Daar moet je er weer vanaf.' 'Hoe lang doen jullie erover?' 'Zes dagen'. 'Heel knap, we doen het in acht dagen. En ik had na twee dagen al blaren.' In de eeuwenoude herberg klinkt dagelijks soortgelijk geroezemoes. Wandelaars genieten s'avonds van een pint bitter na een etappe te hebben voltooid van de lange-afstandswandeling langs Hadrians Wall, de Muur van Hadrianus, op de grens van Schotland en Engeland. De volgende ochtend zitten ze gezamenlijk aan een full English.
Daarna gaan de khaki-broeken en bergschoenen aan, worden pleisters geplakt en rugzakken omgebonden. Plukjes bijna identiek geklede wandelaars vertrekken achter elkaar voor een nieuwe etappe van klimmen en dalen. 'Zullen we vandaag samen lopen?'

Wie bijvoorbeeld de pelgrimsroute van Winchester naar Canterbury kiest, komt soms dagen niemand tegen, maar dat zal langs de Muur van Hadrianus niet gebeuren. De wandeling langs de door de gelijknamige Romeinse keizer tussen 122 en 128 jaar na Christus gebouwde muur is in korte tijd uitgegroeid tot de populairste van het land. De redenen zijn simpel: de wandeling is relatief kort (135 kilometer), voert langs historische bouwwerken en door een ruig landschap met de mooiste vergezichten van Engeland. Bovendien krijgen wandelaars in talrijke musea, afgravingen en forten een lesje Romeinse militaire geschiedenis, Romeinse eetcultuur, Romeinse bouwkunde, ceremonies, geneeskunde en zelfs antieke bordspelen - Ludus Duodecim Scriptorum en Ludus Latrunculorum. 'Wat hebben de Romeinen voor ons gedaan, behalve het bouwen van een toeristische attractie, het verbouwen van kruiden en het aanleren van spelletjes?' parafraseert een wandelaar een oneliner uit de Monty Python-film Life of Brian. Wandelaars deinzen er niet voor terug zich Romeinse namen aan te meten. 'Ik heet al zes dagen Liberalis.' 'Ja, en ik heet Asterix!.'

De versterking van Hadrianus is een heidens pelgrimsoord geworden sinds het in 2003 gepromoveerd werd tot een National Trail. Een lange afstandswandeling langs de muur is tegenwoordig iets wat je een keer in je leven moet hebben gedaan. Zeker als wandelaar en dat zijn de Britten bij gebrek aan fietspaden bijna allemaal. Jaarlijks lopen nu 200 duizend wandelaars de route, tien keer zoveel als bij de opening nog werd gedacht. Niet alle archeologen zijn blij met de stormloop. Nogal wat wandelaars slaan de countryside code om niet over de muur zelf te lopen in de wind, zodat het bouwwerk erodeert. Maar ook de paden lijden er onder. Van vele paden is de in het natte klimaat zo kwetsbare vegetatie totaal platgetrapt. De B&B's, herbergen, campings en hotels varen er echter wel bij. Zelfs in de toeristenonvriendelijke maanden - als de koude de wandelaars hevig teistert - is bijna geen accommodatie te krijgen. In de Twice Brewed Inn zijn vanavond negen van de twaalf kamers bezet door Britse wandelaars. Verder zijn er twee Noren en een Australische vrouw (die overigens niet wandelt maar met de streekbus Engeland doorkruist). De herberg ligt bij Haltwhistle ergens tussen Carlisle en Newcastle. Het is een van de meest afgelegen plaatsen van het land, maar pretendeert desondanks het middelpunt van het eiland Groot-Brittannië te zijn. De Twice Brewed Inn tapt zijn eigen biertje -  een beetje zurige bitter - die alle klanten even willen proberen om daarna toch maar over te stappen op een pils. De 58-jarige Tom Hanblin uit Newcastle zit samen met zijn 57-jarige vriend Dave Wardle aan de bar. '˜Vroeger speelden we golf. Maar nu hebben we wandelen ontdekt. We doen acht dagen over de 84 mijl,“ elke dag ruim tien mijl. Dat lijkt niet veel, maar het is een zware wandeling. De grote kunst is blaren te voorkomen, want als je die krijgt is de lol eraf.'

De mannen zijn nu drie dagen onderweg. '˜Tot nu toe is het goed te doen. We beginnen om negen uur en zijn s' middags om half vier altijd bij de eindbestemming. Meestal moet je een stukje van het pad af om je guesthouse of B&B te vinden.' Alle B&B's en guesthouses langs de route zijn afhankelijk van de wandelfreaks. '˜Wie Hadrian's Wall wil lopen, moet zich goed voorbereiden', zegt Tom Hanblin. 'Al maanden van tevoren moeten onderkomens worden geboekt, want anders kun je het vergeten.' En er moet natuurlijk worden getraind. Hanblin wil niet zeggen dat hij aan wall fever lijdt, maar hij denkt dat het niet de laatste keer is dat hij deze route zal lopen.

Historici debatteren nogal eens over de functie van de muur in de Romeinse tijd. Hadrianus zou de muur opgetrokken hebben als een versterking die het Romeinse rijk moest beschermen tegen in Schotland wonende barbaren, de zogenoemde Picten. Voor een deel was het ook een echte versterking '- drie meter breed en vier tot vijf meter hoog met forten die nog geen mijl van elkaar waren verwijderd - maar naar het westen toe werd het meer een afscheiding en uiteindelijk slechts een wal van turf die door een argeloos schaap zou kunnen worden overgestoken. Sommige historici beweren dan ook dat de muur meer een symbool van macht was dan een echt verdedigingswerk. De muur vormde drie eeuwen lang de noordgrens van het Romeinse rijk in Britannia. Daarna raakte het bouwwerk in verval. De muur werd voor een groot gedeelte afgebroken en de stenen werden gebruikt voor het bouwen van huizen. De van turf opgetrokken wal aan de westkant verdween in de open haard van de lokale bevolking. Pas in de negentiende eeuw raakte het land zich bewust van het historische belang van de muur. Langzaam werden pogingen gedaan de rest van de muur te behouden, de forten te restaureren, het landschap te beschermen en de vele marktplaatsen langs de route toeristisch te ontwikkelen.

Unesco bombardeerde de muur tot een Werelderfgoed. Maar het zou tot 2003 duren voordat een aaneensluitende wandelroute langs de muur kon worden geopend. Liefst tien miljoen euro aan investeringen was nodig om grondbezitters schadeloos te stellen, overpad te regelen, delen van de muur zelf te herstellen en klaphekjes, bruggetjes en overstaphekjes (stiles) aan te leggen. De National Trail sterkt zich nu uit van kust naar kust: van Wallsend in het oosten naar Bowness-on-Solvay in het westen. Aan de westkant is geen muur meer te vinden. Het beste en hoogste deel van de muur is te vinden in het midden (waar de Twice Brewed Inn staat).

De wandeltocht langs de muur begint voor het merendeel bij Wallsend in Newcastle, hoewel een deel de tegenovergestelde richting kiest. In Newcastle zelf moet flink worden gepuzzeld langs de Tyne om de juiste route te vinden. Na tien kilometer maakt de bebouwing plaats voor de countryside. Daarna wijst de weg zich vanzelf, ook omdat andere wandelaars meestal in zicht zijn en al te graag de weg willen wijzen. De route is niet eenvoudig. Er moet worden geklommen over gemene rotsen, trappetjes en smalle paden of er moet worden overgestoken over landerijen. Iedereen klaagt onderweg over blaren. 'Marcheer of ga dood, legionairs',  zo beveelt een leider zijn groep. Onder de wandelaars heerst grote solidariteit. Iedereen heeft dezelfde uitdaging. s'Avonds komt men elkaar tegen op een camping, een B&B of een herberg.

Onze kamer kijkt uit over het meest imposante gedeelte van de enkele honderden meters verder gelegen muur - de Steel Rigg. Wie er bij ondergaande zon naar toeloopt, voelt in de avondstilte de zware romantiek van de muur. Het grimmige monument geeft een band met de natuur en historie. In de buurt is na een klimmetje ook de 'Robin Hood Tree te vinden, de boom die werd gebruikt in het begin van de kaskraker Robin Hood met Kevin Costner. Morgen wacht een nieuwe nietsontziende etappe. Wie echt niet meer wil of de pijn van open blaren niet meer kan verdragen, heeft een alternatief. Er kan een rustdag worden ingelast. En tegenwoordig rijdt er ook een bus langs Hadrian's Wall, waar je voor een vast tarief vrij in- en uit kan stappen bij alle monumenten. Het is bijna te verleidelijk.

TIPS

De KLM vraagt 228 euro (incl.) voor een retour Newcastle, de ferry IJmuiden-Newcastle rekent 278 euro. Ervaren wandelaars kunnen het 135 kilometer lange traject in zes dagen afleggen, minder ervaren hebben zeker acht dagen nodig.

Op de website www.nationaltrail.co.uk/hadrianswall/bureaus zijn bedrijfjes te vinden die de wandeling langs de muur regelen en ook de bagage verplaatsen.

Veel info op www.nationaltrail.co.uk/hadrianswall en www.hadrians-wall.org. Op die laatste site staat ook een lijst met evenementen. Van ontmoetingen met Romeinse legionairs (Chester Roman Fort, 22 tot 26 augustus, Birdoswald Roman Fort, 3-4 september), tot de Hadrian's Wall Country Food & Craft Festival (Corbridge Roman Site, 17-19 oktober).

(30-7-2005)

NORWICH LEEK OOIT OP EEN NEDERLANDSE BUITENPOST, MAAR TEGENWOORDIG IS DE STAD BRITSER DAN BRITS.

Norwich mag vele banden met Nederland hebben, het is een stad die Britser is dan de Britten zelf. Mogelijk zal de geisoleerde ligging ermee te maken hebben dat de officieuze hoofdstad van Norfolk zo Brits is. Hier lijkt de gemeenschapszin nog groot, hier gaat iedereen ogenschijnlijk nog naar de pub en naar de kerk. Wie door Norwich wandelt, ziet overal kerken en café's. Een gezegde over Norwich is: een andere pub voor elke dag van het jaar en een andere kerk voor elke zondag .

Twee keer per jaar zit de kathedraal van Norwich vol: de ene keer met Kerstmis, de andere keer tijdens de jaarlijkse gebedsdienst voor Norwich Football Club. Vorig jaar werden de gebeden verhoord, want de club promoveerde naar de hoogste divisie waar het zich dit seizoen moet zien te handhaven. Maar er wordt in de kathedraal ook elk jaar nog een aparte dienst in het Nederlands gehouden (dit jaar op 8 mei ), waar zo'n tachtig tot honderd landgenoten komen - veelal afstammelingen van suikerbietenboeren uit de omgeving van de stad . Wie op de andere dagen van het jaar iets van Nederland wil terugvinden in Norwich, kan naar het Castle Museum gaan, waar de schilderijen van de Norwich School te zien zijn, de eerste kunstbeweging buiten Londen die werd geinspireerd door Nederlandse landschapschilders als Ruysdael en Hobbema.

De band tussen Norwich en Nederland is heel oud. In 1311 had een zekere John de Fryssoland bezittingen in Norwich. Erasmus bezocht de abijkerk. Peter Peterson, kleinzoon van Peter Peterzoon Nederlander, was in de Elizabethaanse periode de belangrijkste zilversmid van de stad. Zonder Nederlanders had de stad misschien niet eens meer bestaan. In 1566 was de weefkunst in Norwich bijna ten onder gegaan. Vierentwintig Hollanders en zes Walen werden uitgenodigd om de stad en de bedrijfstak te redden.
Ten tijde van de Reformatie vestigden zich vierduizend protestantse Nederlanders zich in de stad. Zij polderden in de Norfolk Broadlands met behulp van Hollandse bovenkruiers een moerasgebied in dat groter is dan alle droogmakerijen in Nederland.

De band met Nederland is deze dagen beperkt tot de sheriff van de stad, de 64-jarige Paul King, die met een Nederlandse is getrouwd en best iets in het Nederlands over de stad wil vertellen ('Al doe ik het liever in het Engels'). 'Er zijn nog vijftien steden in Engeland die een sheriff hebben. De functie van sheriff van Norwich dateert al uit 1404. Vroeger inde de sheriff ondermeer de belastingen. Sinds 1974 is het alleen nog maar een ceremoniele functie', zo vertelt hij (in het Engels). In 1579 waren er van de zestienduizend inwoners liefst zesduizend van Nederlandse nationaliteit. Maar ze lijken in het niets te zijn verdwenen. De laatste mis in de Nederlandse kerk werd in 1929 opgedragen.

Norwich zelf kent al lang niet meer een Nederlandse kolonie en is zelfs geen belangrijke toeristenbestemming voor Nederlanders. Op dit moment komen er vooral veel Amerikanen. 'Het heeft niet alleen te maken met hun liefde voor oude Engelse steden. Rond de stad waren in de Tweede Wereldoorlog 40 duizend militairen van de US Airforce gelegerd. Hiervan zijn er zo'n zevenduizend omgekomen', vertelt King.Pronkstuk van de stad is de bijna duizend jaar oude kathedraal die jaarlijks 600 duizend bezoekers trekt. In 1096 werd het gebouwd als een klooster voor Benedictijner monniken, later werd het een van de moederkerken van de Church of England. De stenen van de bogen zijn allemaal gebeeldhouwd met taferelen van het nieuwe en oude testament. Van binnen is de kathedraal opvallend licht dankzij de heldere ramen in het middenschip en de roze kleur van de stenen.

Naast het oude klooster (cloister) heeft de kathedraal ook een heel nieuw gedeelte, de zogenoemde rectory, waarvan het ontwerp is gebaseerd op de voormalige pastorie. Onlangs werd aan de nieuwbouw een prestigieuze prijs voor moderne architectuur toegekend. Behalve een restaurant zijn er ruimten voor lezingen en tentoonstellingen. Wandelen door Norwich is vermoeiender dan door Alkmaar of Delft. In vergelijking tot de rest van Norfolk is Norwich opvallend heuvelachtig. De meest gefotografeerde plek van de stad is Elm Hill met zijn Tudor-huisjes en zestiende eeuwse keitjes waar je als Nederlander het idee hebt in de voetsporen te lopen van verre voorvaderen. Boven de stad en een nieuw winkelcentrum torent het grote 12de eeuwse kasteel dat het museum herbergt met de schilderijen van de Norwich School .

Een van de bekendste ingezetenen van Norwich is Deliah Smith, de moeder van alle televisiekoks. Zij laat zich vooral gelden als grootaandeelhouder en supporter van Norwich Football Club. In en rond het stadion heeft ze ook diverse restaurants. Eten in haar City Brasserie is niet bepaald goedkoop - honderd pond voor een couvert inclusief wijn - maar je kan er tenminste makkelijker terecht dan in de trendy gelegenheden van Jamie Oliver en Gordon Ramsey in Londen. Ondanks de slechte wegverbinding met Londen (de treinverbinding is uitstekend) is Norwich niet de geïsoleerde provinciestad van weleer. Dankzij de komst van de University of East Anglia in de jaren zestig heeft de stad zich een klein beetje een kosmopolitisch karakter kunnen aanmeten. n

Norwich ligt van alle Britse steden geografisch het dichtst bij Nederland, op nog geen honderd mijl (160 kilometer) afstand. De historische band met Nederland is overal vereeuwigd. De stenen rozetten in het plafond van de kathedraal werden in 1416 gebeeldhouwd door een Nederlander genaamd Brice. Het embleem van de voetbalclub - de kanarie - is aan Nederlanders te danken. Nederlandse zeevaarders brachten de vogel uit de Canarische Eilanden mee naar Norwich.Ook de tulp en de Nederlandse geveltop zijn overal in de stad terug te vinden. Zelfs het Engelse dialect dat er wordt gesproken is doorspekt met Nederlandse woorden. Hier klinkt nog landscap, hier wordt tegen een poetsdoek dwile (dweil) gezegd en heet een plein nog een plain. In Norwich is er een bekende grap: 'De dichtstbijzijnde snelweg is die naar Amsterdam.' Hiermee wordt niet alleen de band van de stad met Nederland uitgedrukt, maar vooral ook het ongenoegen over de regering in Westminster die Norwich - in de 15de en 16de eeuw de tweede stad van het land - nooit met een snelweg heeft willen ontsluiten.Misschien had Norwich liever bij Nederland willen horen. Maar de Nederlandse bezoekers mijden de stad. Mogelijk is het te dichtbij. Nederlanders die arriveren in Harwich zijn geneigd meteen het gaspedaal in te drukken en richting Cambridge en Londen te rijden op zoek naar het echte Engeland. Weinigen rijden even omhoog naar het noorden voor een bezoek aan Norwich, waar het werkelijk echte Engeland veel beter is te ontdekken dan in het kosmopolitische Londen of internationale Cambridge. De stad telt 32 middeleeuwse kerken (meer dan welke andere stad in Engeland), een majestueuze kathedraal, de na Londen mooiste Guildhall van het land, en een 12de eeuws kasteel.

TIPS

St. Andrew's Hall en Blackfriar's Hall: voormalig onderkomen van een kloosterorde. Honderden jaren lang was hier de Nederlandse kerk gevestigd. Nu een plek voor trouwerijen, concerten en antiekbeurzen.

St. Peter Mancroft: een van de mooiste en grootste parochiekerken van Engeland die vaak wordt verward met de kathedraal. Een absolute must voor toeristen. Dankzij gulle giften van goud-en zilversmeden beschikt de kerk over een beroemde kunstcollectie. De kerk was oorspronkelijk opgedragen aan St. Peter en St. Paul. De toevoeging mancroft komt vermoedelijk van magna crofter, Latijn voor 'groot veld'.

De achthoekige toren van Norwich Cathedral is na die van Salisbury -de hoogste van het land. De bouw begon in 1096 en het gebouw biedt vooral aan de oostzijde een indrukwekkende aanblik. Dagelijks geopend van halfacht tot zeven (zomer) of zes (winter). Adlards: in het stadscentrum gelegen restaurant dat een Michelin-ster heeft. De chef-kok David Adlards was ooit een wetenschapper, maar hij gaf de voorkeur aan een plek achter het fornuis.

Het serveert Britse gerechten met een Franse ondertoon.

Brideswell Museum: Een van de leukste musea van de stad.

De voormalige stadsgevangenis exposeert oude machines, historische advertenties en gereconstrueerde winkels als herinnering aan de geschiedenis van Norwich als handelsstad.

Sir Garnet Wolseley Pub: Het enig overgebleven oorspronkelijke alehouse aan het marktplein. De andere werden door de bourgeoisie gesloten om te voorkomen dat de arbeidersklasse te veel zou drinken.

De KLM vliegt dagelijks rechtstreeks op Norwich. De ticketprijs is 250 euro inclusief luchthavenbelasting. Vanaf Schiphol vliegen geen andere maatschappijen op de stad. Binnen drie jaar geopend, begint vanuit de nieuwe buitenhaven van Great Yarmouth een veerverbinding met IJmuiden.

Bier (pint bitter): £ 2,10, Cappuccino: £ 1,85, Overnachting: van 25 pond per nacht voor een single in een B&B tot 200 pond voor een sjiek hotel.

(2-4-2005)

STRATFORD-UPON-AVON TREKT JAALIJKS MILJOENEN BEZOEKERS. DIE BEKIJKEN ZIJN GEBOORTEHUIS, SLENTEREN LANGS DE RIVIER EN VALLEN LANGZAAM IN SLAAP TIJDENS DE VOORSTELLING 

In de B&B aan Evesham Place logeren drie vrouwen uit Oslo. Ze gaan elke avond naar een stuk van Shakespeare en hebben elke ochtend een lezing over de beroemdste Engelse schrijver. 'We behoren tot een groep van 21 Noorse vrouwen die allemaal lid zijn van een Shakespeare Society en meer van Othello en Romeo houden dan van hun eigen man', grapt een van hen aan de ontbijttafel. Niet iedereen in Stratford-upon-Avon is Shakespeare-adept. 's Avonds bij de ingang van het Royal Shakespeare Theatre rijden de bussen met toeristen af en aan. Amerikaanse en Japanse touroperators lijken bijna alle kaarten van de voorstelling van Macbeth te hebben opgekocht.
'We doen in tien dagen Engeland, Schotland en Ierland. We zijn vanmorgen uit Oxford gekomen en rijden na de voorstelling naar Windsor', zegt een 69-jarige Amerikaanse vrouw die speciaal voor de voorstelling een enorme waaier heeft gekocht. Vanmiddag heeft ze het geboortehuis van de schrijver bezocht. 'Het lijkt mij een heel interessante man. Als ik terug ben in Colorado, zal ik zeker iets van hem lezen.' De paradox van Shakespeare is dat veel bekend is over zijn stukken en heel weinig over zijn leven, maar dat de toeristen veel meer interesse hebben in de persoon dan in zijn werk.

Stratford-upon-Avon (dertigduizend inwoners) zal nooit meer dan een pretentieloos marktplaatsje zijn geweest als William Shakespeare er niet was geboren. Zeventig jaar na zijn dood in 1616 arriveerden al de eerste nieuwsgierige Shakespeare-liefhebbers in Stratford op zoek naar de achtergrond van de legendarisch schrijver. Maar de Shakespeare-industrie in Stratford kwam echt op gang na het door de acteur David Garrick georganiseerde Shakespeare Festival in 1769. Meubelen uit het geboortehuis van de schrijver werden in stukken gehakt en als souvenirs verkocht. De eerste Amerikaanse toeristen reisden af naar Stratford, onder wie de latere presidenten John Adams en Thomas Jefferson. Circuseigenaar P.T. Barnum wilde het pand zelfs kopen en naar de VS laten verschepen.

Maar de Britse elite, onder wie Charles Dickens, liet zich het culturele erfgoed, niet ontnemen. Het geboortehuis werd in 1847 voor de toen astronomische som van drieduizend pond gekocht door de Shakespeare Birthplace Trust. Dertien jaar later werd een spoorlijn naar Stratford-upon-Avon geopend en in 1864 het eerste speciaal voor Shakespearevoorspellingen gebouwde theater. De toeristengroei was daarna onstuitbaar: van 700 in 1810 tot 2500 in 1850, 30 duizend in 1900, 150 duizend in 1950 tot meer dan twee miljoen in het begin van de jaren negentig. 'In 1959 was ik hier voor de eerste keer en toen stonden er al rijen voor Anne Hatheway's Cottage', herinnert de Noorse bezoekster zich. Delen van het Shakespearemeubilair zijn niet meer te koop, wel vlakgommen met het opschrift Out Damned Spot uit Macbeth. De Shakespeare Birthday Trust breidde het aantal toeristenattracties in Stratford later uit met andere huizen van zijn familieleden. De woning van Shakespeare's dochter Susanna (Hall's Croft), kleindochter Elizabeth (Nash's House) en de buiten het dorp gelegen ouderlijke optrekjes van zijn vrouw Anne (Anne Hatheway's Cottage) en zijn moeder Mary Arden (Mary Arden's Farmhouse) werden eveneens tot trekpleisters gebombardeerd. Alleen de kerk met de graftombe van de schrijver is niet door de trust opgekocht.

Ondanks de Shakespeariaanse mallemolen is het in Stratfordupon-Avon met zijn pittoreske bootjes op de Avon en parken langs de rivier op een zwoele zomeravond goed toeven. De bontgekleurde tuintjes, die de bewodoor ners ogenschijnlijk verplicht hebben moeten volplempen met eenjarige planten (afrikanen, petunia's, violen), vormen een prettige afwisseling van de talrijke Tudormonumenten. Maar het hoogtepunt van elk bezoek is de Shakespeare-voorstelling. Iedereen hoopt in Stratford-upon-Avon een Shakespeare te zien, al is het alleen maar om de Hollywood-sterren van de toekomst (de nieuwe Olivier, Gielgud of Dench) te aanschouwen. Een groep van 33 acteurs en actrices van de vermaarde Royal Shakespeare Company (RSC) geeft elke dag voorstellingen in het Royal Shakespeare Theatre, een enorme bakstenen monster aan de Avon.

Voormalig artistiek directeur Adrian Noble had het gebouw in 2001 willen slopen en vervangen door een hypermodern theatercomplex, bijgenaamd Shakespeare Village. Hij stuitte op massaal verzet van de lokale bevolking en prominenten als Judi Dench en prins Charles. Uiteindelijk verloor Noble het gevecht en zijn baan. De restaurants in Stratford zijn al aan het einde van de middag afgeladen vol. De voorstellingen beginnen om zeven uur (een lange Shakespeare) of half acht (een kortere). Vanavond staat Macbeth -  door veel Engelsen zelf laatdunkend 'het Schotse stuk' genoemd - op het programma in het Royal Shakespeare Theatre. Van veel toeristen, die net rijk besprenkelde maaltijden hebben genoten, vergt het al gauw te veel uithoudingsvermogen. Zij dommelen weg onder het geweld van de woordenbrij. Hoofdrolspeler Greg Hicks, die Macbeth vertolkt, raakt bij het zwaardgevecht op het einde echt gewond, maar niemand heeft er eigenlijk erg in.

Na afloop verzamelt de cast zich in de pub Dirty Duck aan de overkant. Greg Hicks staat daar in een hoekje met een grote pint bier. Hij zegt eigenlijk liever in een Shakespeare in Londen te spelen. 'Hier zijn de bezoekers deelnemers aan georganiseerde reizen. In Londen is het publiek stukken deskundiger.'

TIPS

Huizen Shakespeare's Birthplace, Nash's House en New Place, Anne Hatheway's Cottage, Mary Arden's House, Hall's Croft en Holy Trinity Church zijn het hele jaar geopend. Toegangsprijzen voor alle vijf huizen 13 pond, voor drie huizen in de stad 10 pond. Kortingen voor kinderen en families. Shakespeare Birthplace Trust: www.shakespeare.org.uk of 00-44-1789-20401/6 > Theaters Royal Shakespeare Theatre, Swan Theatre, The Other Place Theatre. Ticketprijzen van 5 pond tot 42 pond. RSC Box Office 00-44-1789403434 of www.rsc.org.uk. Online boeken mogelijk.

> Restaurants & Pubs Kingfisher Fish Bar (13 Ely Street), Number 6 (6 Union Street), Lamb's Café Bistro (12 Sheep Street), The Opposition (13 Sheep Street), Dirty Duck (53 Waterside), The Garrick Inn (25 High Street), Queen's Head (54 Ely Street).

(28-8-2004)

DE PILGRIMS WAY EN NORTH DOWNS WAY, TWEE PARALLEL AAN ELKAAR LOPENDE WANDELROUTES IN ENGELANDS SOFT SOUTH, LOPEN DOOR GEBIEDEN VAN UITZONDERLIJKE SCHOONHEID.

Misverstanden over wandelen in Groot-Brittannië: Engelsen zijn fanatieke lange-afstandswandelaars. En gestresste managers zijn zich na New Age massaal gaan bezinnen tijdens een pelgrimage. Na honderd mijl wandelen over de befaamde Pilgrims Way van Winchester naar Canterbury en de parallel daaraan gelegen North Downs Way zijn we hoogstens een handvol andere voetgangers tegen het lijf gelopen - en die waren niet bezig met een lange wandeling of pelgrimstocht, maar lieten slechts de hond uit. De Old Road - zoals de Pilgrims Way ook wel wordt genoemd omdat de route al bestond voordat Canterbury zich tot het christendom bekeerde en Thomas Beckett hier werd vermoord - is mijlenlang volledig verlaten. Alleen een enkele fourwheeldrive beneemt de illusie dat hier nog een Romeinse Centurion te paard zou kunnen spoken.

Dat trekkers om onduidelijke redenen de route mijden en de bankiers de hectische City niet willen inruilen voor een voetreis in toga, zal door echte pelgrims als een zegen worden beschouwd. Pelgrims houden niet van groepen. 'De pelgrim is een alleengaande eenzame reiziger op weg naar de redding of de verlossing van de persoonlijke verdoemenis', zo worden ze door de 17de eeuwse Engelse dichter Thomas Campion beschreven. Pelgrims willen stilte en verblijven in sobere herbergen - waarvan er langs deze route nog opvallend veel te vinden zijn, zij het dat vervallen tegenwoordig een beter woord is dan sober.
De Pilgrims Way en de hoger over de heuvels lopende North Downs Way - downs staat voor heuvelrug - voeren door de lieflijke graafschappen Surrey en Kent. In tegenstelling tot de ruige landschappen van Cornwall en Devon in het westen van Engeland - die door veel grotere aantallen toeristen worden belopen - zijn hier geen grote wouden of kale rotsen. Het landschap is groen en geaccidenteerd, met in het dal pittoreske dorpjes die Engeland de soms weinig prijzenswaardige bijnaam hebben gegeven van een permanent openluchtmuseum.

Langs de wandelroute bevinden zich vier kathedralen - niet alleen die van Winchester en Canterbury zelf, maar ook van Guildford en Rochester - , acht kastelen, vier paleizen en talrijke buitenhuizen, waar de groten uit de Britse geschiedenis hebben gewoond, zoals Churchill, Darwin en Hendrik VIII. Charles Dickens, die in verschillende boeken naar dit landschap verwees, karakteriseerde het stuk tussen Rochester en Maidstone als 'een van de mooiste wandelingen van Engeland'. Ook andere schrijvers, zoals Lewis Caroll en Jane Austen ('Emma was nooit naar Boxhill geweest, ze wilde zien wat ieder ander zo bezienswaardig vond'), werden geïnspireerd door wat nu officieel twee Gebieden van Uitzonderlijke Schoonheid -Areas of Outstanding Natural Beauty (AONB's) - zijn.

De variatie in planten en dierensoorten is dankzij de krijtstructuur van de bodem enorm. Er wordt gezegd dat in de downs in één uur evenveel verschillende planten en dieren zijn te zien als in Schotland in een jaar. Een plaatselijke bioloog beweert in een enkel uur al vijftien verschillende soorten vlinders te hebben waargenomen. Charles Darwin had bij zijn woning Down House zijn eigen 'denkpad', waar hij onder het gezang van vogels de evolutietheorie overdacht. De contrasten zijn groot. Kent geldt als de 'tuin van Engeland'. Maar naast tuinen zijn er weilanden, geelgekeurde velden met koolzaad, roodgekleurde met papavers, historische boerderijen en hophuizen. Surrey biedt vergezichten over schitterende golfcourses en - ja heus - wijngaarden, maar kent ook prachtige tochten door beuken-, essen-en eikenbossen, met jeneverbesstruiken en taxussen langs de rand van de wandelpaden. De schilder Turner legde hier de feestende pelgrims vast die terugkwamen van hun tocht naar Canterbury. De zon en wolken vormen tegen de heuvels wisselende patronen die veel kunstenaars hebben aangetrokken. Het museum van de Victoriaanse schilder George Fredrick Watts bevindt zich langs de North Downs Way. Beelden en beeldentuinen zijn er te over. De surrealistische beeldhouwer Nigel Hobbins: 'Als je hier gewandeld hebt, ga je de dingen op een speciale manier zien.'

Beide graafschappen zijn doorsneden door rustieke riviertjes. Winchester - het begin van de Pilgrims Way - ligt aan de Itchen. Een deel van de tocht voert door de vallei van de rivier Wey, op een andere plek moet de Mole overgestoken worden via stapstenen. De dorpjes Wrotham, Otford en Kemsing worden de juwelen van Kent genoemd; Shere en Puttenham, gelden als de parels van Surrey. Maar tegelijkertijd is de grote stad nergens ver weg. De beide routes slingeren zich tussen de zuidelijke grens van Londen en de grote Londense randwegen. Vanaf verschillende heuveltoppen zijn de contouren van Canary Wharf en andere hoge gebouwen in de hoofdstad te zien. Op grote delen van de routes klinkt op de achtergrond het geruis van het voortsnellende verkeer op de M25.

De rust heeft de North Downs Way en Pilgrims Way gevrijwaard van de erosieverschijnselen die zich op andere drukke wandelroutes voordoen. Maar een aantal Engelsen lijkt de rust te misbruiken door ongezien afval te dumpen. Uitgebrande autowrakken zijn net zo gewoon langs de route als reeën en dassen. Vlak voor de Medway Bridge naar het historische stadje Rochester wordt de uit de graanvelden opgedoken wandelaar verrast met een door een illegale vuilnisbelt geblokkeerd voetgangerstunneltje. Als er over de Engelsen misverstanden uit de weg moeten worden geruimd, dan mag ook één vooroordeel worden bevestigd: ze behoren tot de grootste rotzooimakers van Europa.

David Hiscock, projectmanager van de North Downs Way, onderkent het probleem. 'Sinds bedrijfjes in Engeland moeten betalen voor het storten van grof vuil, is dit een grote zorg geworden. Ik ben de helft van mijn tijd alleen al kwijt om iets te doen aan de situatie in de omgeving van de rivier Medway, waar door de bouw van bruggen en tunnels talloze doodlopende weggetjes en paden zijn ontstaan.' Niet ver van Canterbury ligt zowel op de North Downs Way als Pelgrims Way het dorpje Hollingbourne. De Dirty Habit pub - 'gewijd'aan St. James, de patroon van de pelgrims, stond bekend als de rustplaats van de pelgrims. De bedevaartgangers die vanuit de richting van Rochester of Londen kwamen, daalden uiteindelijk de heuvel van het dorp Harbledown af naar de ommuurde stad Canterbury, waar de majestueuze kathedraal bovenuit torent. De enige resterende poort in deze muur is de West Gate.

Hier is het met de stilte gedaan. Men kan slechts de indrukken en geluiden proberen op te nemen die de pelgrims ervoeren - het geschreeuw van marktkooplieden, de lokroep van herbergiers en het gezang en muziek van artiesten in de smalle straatjes en steegjes. Het door de 14de-eeuwse schrijver Geoffrey Chaucer in de Canterbury Tales beschreven gezelschap verbleef in de Chequers of The Hope. De kathedraal met de graftombe van Thomas Becket is het eindpunt. 'Canterbury is na Rome het belangijkste gedenkteken van het Christendom', noteerde de schrijver Hilaire Beloc. De Pilgrims Way is hier ten einde, maar wie tijd en zin heeft, kan nog de North Downs Way vervolgen naar Dover en daar over de krijtrotsen uitkijken naar de overkant.

TIPS:

Pilgrims Way

Lengte: Winchester-Canterbury 130 mijl (208 kilometer).

Historie: Een van de oudste handelsroutes - Old Road - van west- naar oost-Engeland. Vermoedelijk al gebruikt in de prehistorie. Augustinus toog over deze route om de Britten te kerstenen. Winchester werd in 862 na de dood van een van zijn meest geliefde bisschoppen Swithun een pelgrimsplaats.

Driehonderd jaar later - op 29 december 1170 - werd aartsbisschop Thomas Becket in Canterbury vermoord. Pelgrims van heinde en verre - velen staken vanaf het continent over naar Southampton - liepen daarna de lange route van Winchester naar Canterbury, hopend op een wonder op de eindbestemming. De avonturen van 29 pelgrims, die de route overigens vanuit Londen liepen, werden vastgelegd in Chaucers beroemde boek Canterbury Tales.

De naam Pilgrims Way werd voor het eerst in 1769 aan delen van de Old Road gegeven. Hilaire Beloc en Julie Cartwright beschreven aan het einde van de 19de eeuw de hele Pilgrims Way, zodat een groot deel ontsproten is aan hun fantasie. Dat de route oud is, lijdt echter geen twijfel.

Voordelen: Wandelen in de voetstappen van oude Kelten, Romeinse legioenen en miljoenen pelgrims. Route loopt over vlak terrein, waarvan grote delen zijn geasfalteerd. Vergezichten doen vaak niet onder voor die van hoger gelegen parallelroute North Downs Way. De wandeling voert door de Soft South, hetgeen betekent dat het weer meestal goed is en er geen gevaarlijke afgronden zijn.

Nadelen: Enkele stukken zijn hoofdweg geworden en kunnen niet meer worden gelopen, zodat omleidingen moeten worden gezocht. Een groot deel voert over B-weggetjes, maar auto's zijn daar niet verbannen. De bewegwijzering is slecht; ook wordt de route niet echt onderhouden.

North Downs Way

Lengte: Farnham-Dover 156 mijl (251 kilometer)

Historie: North Downs Way werd in September 1978 na vijftien jaar praten en onderhandelen geopend door de toenmalige aartsbisschop van Canterbury. Route loopt over de Surrey Hills en Kent Downs en voert voor een deel over de oude Pilgrims Way. Ten zuiden van Canterbury, bij het dorpje Bouthton Lees, splitst de weg zich in twee richingen. Via het ene deel kan men naar Canterbury lopen, via het andere naar Folkestone.

Dankzij de splitsing is een 90 kilometer lange wandelronde door Kent gecreëerd voor wandelliefhebbers die geen tien tot twaalf dagen de tijd hebben om de hele route te lopen. Vanaf bijna elke plaats zijn ook zogenoemde circular walks uitgezet van vijf tot zeven mijl.

Voordelen : Route voert door prachtig natuurgebied en kent adembenemende vergezichten over de Kent Weald. Wandelpaden zijn autovrij. Route is uitgezet via het bekende 'eikeltjes-symbool' en wordt onderhouden, hoewel er soms het een of ander op aan te merken is. De bewegwijzering is redelijk goed. Helaas halen souvenirjagers soms bordjes weg, zodat de wandelaar oplettend moet blijven om niet te verdwalen. Onvergetelijk zijn de doorsteekjes over akkers en weilanden tussen grazende schapen, paarden en runderen.

Nadelen : Veel klauteren en klimmen. Lange broek (manshoge brandnetelvelden) en schoenen met dikke zolen (veel kiezels op paden) aan te raden. Bij regen kunnen de onverharde paden veranderen in modderbaden. Langs de route liggen driehonderd pubs en tweehonderd winkels, maar dorpjes in het dal zijn vaak niet makkelijk te bereiken. Rugzak en kompas zijn geen overbodige luxe.

Boeken en kaarten

Zoals het Pieterpad het verlengstuk is van de E2 naar de Middellandse Zee, zo is de North Downs Way een deel van de Angelsaksische aanlooproute van het E(uropa) pad naar Nice. De Pilgrims Way is geen officieel Long Distance Path. Dat de North Downs Way veel bekender is geworden, ligt onder meer aan de beschikbaarheid van wandelgidsen. Van A guide to the Pilgrim's Way and the North Downs Way (Constable, € 21,50) is de editie uit 1993 nog beperkt leverbaar.

De North Downs Way (Aurum Press, € 26,65) is een mooi uitgevoerde wandelgids. De kaartjes van Ordnance Survey zijn gedetailleerd en in kleur. Adressen van accommodaties staan niet vermeld. Maar de Stilwell's National Trail Companion (Stilwell, € 16,50) biedt uitkomst: pubs, bed & breakfast-adressen en hostels langs 46 wandelroutes in Groot-Brittannië en Ierland. Handig zijn de twee kaarten waarop de NDW staat (Harveys, per stuk € 19,95).

De beste Nederlandse reisgids van het gebied waar de North Downs Way doorheen loopt, is de Odysseegids Canterbury en Zuidoost-Engeland (Unieboek, € 13,50) van Bartho Hendriksen en Leo Platvoet.

De klassieker Canterbury Tales (Penguin, € 12,95) is een verzameling sappige verhalen van een groep pelgrims uit de 14de eeuw. Meer van deze tijd is Het drijvende koninkrijk van Paul Theroux (Pandora, € 7,95), die een ontdekkingsreis langs de kust van Groot-Brittannië heeft gemaakt.

Bron: Reisboekwinkel Atlas in Tilburg.

(12-7-2003)

DE BUITEN-HEBRIDEN - EEN VAN DE GUURSTE UITHOEKEN VAN EUROPA - WILLEN NU ZELFS TOERISTEN ZIEN BINNEN TE HALEN. VOOR WIE REGEN, WIND, HOGE PRIJZEN EN DE PRINCIPES VAN DE EIGENZINNIGE BEVOLKING OP DE KOOP WIL TOENEMEN.

Eén aspect van Lewis is heel erg on-Brits: er zijn nauwelijks pubs. Terwijl men in Groot-Brittannië normaliter over de publieke drinklokalen struikelt, is op het meest noordwestelijke eiland van de Buiten-Hebriden een expeditie nodig om er een te vinden. Ze zijn er, zo wordt gezegd, maar meestal vijftien tot twintig mijl verderop.

Alcoholica en gezelligheid zijn vakantie-ingrediënten die je kunt missen, eten niet. Maar 's zondags is er ook geen restaurant open. 'Bed, breakfast and. . . dinner?', vraagt eigenaar Alex Borthwict van de B&B in het plaatsje Leverburgh op het uiterste zuidpuntje van het eiland, dat daar als erfenis van de Schotse clancultuur ineens Harris heet. Wij staren hem verbaasd aan. 'Jullie mogen ook uit eten gaan, maar dan zul je moeten terugrijden naar Tarbert', zegt hij. Het is de lange slingerende eenbaansweg die we zonder een enkel op het asfalt ronddolend schaap te hebben geraakt nog maar net hebben bedwongen. 'Het menu is kip en we eten om zeven uur', zegt Borthwict, niet eens het antwoord afwachtend. Het diner is niet in de prijs inbegrepen. Het boutje kost vijftien pond per persoon (ruim vijftig gulden), maar je kan de man amper kwalijk nemen dat hij zijn unieke monopolie uitbuit.

Lewis is het einde van de Britse bewoonde wereld. Net zoals zoveel geïsoleerde plekken in de wereld zijn de religieuze gevoelens sterk. De zevende dag heet hier sabbath en de zondagsrust is heiliger dan in Staphorst. Pubs en restaurants zijn vanzelfsprekend dicht, net als de winkels. Uiteraard kan er niet worden gevoetbald, getennist en gegolfd. Maar ook reizen is strikt verboden, behalve heen en weer naar de kerk. Zelfs het kleinste klusje mag niet. Bezoekers moeten zorgen voor zaterdagnacht 24.00 uur in hun pension zijn en kunnen niet voor maandagmorgen 00.00 uur vertrekken, omdat de eigenaren van B&B's op zondag niet afrekenen. Er mag evenmin thuis worden gekookt, zodat op zondag de maag moet worden gevuld met een koude prak van de vorige dag.

In een ingezonden brief in de lokale krant Stornoway Gazette doet een offshore-werknemer zijn beklag over wat hij als een absoluut anachronisme ziet. Hij zegt door zijn Nederlandse baas te zijn ontslagen, omdat hij vanwege het ontbreken van openbaar vervoer op zondag niet naar zijn werk kan reizen. De meeste eilandbewoners halen hun schouders op over deze vorm van zelfmedelijden: een paar jaar geleden was het zelfs nog een doodzonde om op zondag aan werken te dénken. Tegenwoordig durven uithuizige studenten van het eiland openlijk te bekennen dat ze op het vasteland wel eens naar het zondagse televisienieuws kijken.

Maryann MacIver van het toeristenbureau laat er echter geen misverstand over bestaan dat Lewis en Harris op zondag gesloten zijn: 'Je kunt geen benzine of kranten krijgen, zorg dat je op zaterdag je tank volgooit en neem een lunchpakketje mee. Misschien kan je ergens iets te eten krijgen, maar reken daar niet te vast op.' De praktijk in de Britse bible-belt blijkt minder somber dan het geschetste scenario. Bij een nieuw hotel aan de westkant van het eiland kan op zondagmiddag een kop koffie worden gedronken, en zelfs is het mogelijk om te tanken. Maar dit hotel staat dan ook buiten het zicht van de autochtonen, heel dicht bij de belangrijkste toeristische attractie van Lewis: de staande Callanish Stones, Lewis' eigen Stonehenge.

Ook Alex Borthwict heeft liberale geloofsopvattingen. Hij is geboren in Edinburgh en geen lid van een van de vele stromingen van de Free Church, zoals de zwarte-kousenkerk op Lewis en Harris heet. Zijn vrouw Mary kokkerelt zondagavond in de keuken, terwijl hij bedient met een enthousiasme dat ver boven het gemiddelde in de rest van Groot-Brittannie uitsteekt.

Zijn enige andere gasten - een net getrouwd stel uit Preston dat dit verlaten oord heeft uitgekozen als bestemming voor de huwelijksreis - zijn even verheugd over de kwaliteit van de opgediende kip als verrast over de totale rust op het eiland. Ze zeggen vogelaars te zijn, maar ze pretenderen niet er veel verstand van te hebben: 'Als wij een adelaar zien, dan gaan we er maar vanuit dat het geen adelaar is, omdat wij hem hebben gezien', schatert hij. 'We doen het dus vooral voor de wandelingen.' Na het diner strijken ze neer op een van de banken, nippend aan een glaasje water. Borthwict mag dan een commercieel genie zijn en een broertje dood hebben aan de regels van de Free Church, hij zou het voor geen honderd gulden durven om iemand op zondagavond een glas whisky aan te bieden. Voor Bourgondische uitspattingen is het dubbeleiland Lewis/Harris niet de geëigende locatie. Maar de exploitant van de B&B heeft er geen spijt van zijn riante appartement in Edinburgh te hebben verruild voor een villa op een van de kliffen van dit eiland. Het huis biedt een majestueus uitzicht over een compleet lege oceaan die pas drieduizend kilometer verderop weer land raakt. De golven slaan met grote schuimkoppen stuk op de rotsen.

Het enige scheepvaartverkeer is de dagelijkse veerboot naar North-Uist. Borthwict zegt dat de lokale bevolking voor hem een even groot raadsel vormt als voor elke willekeurige buitenstaander. Als ze zich al niet hebben afgezonderd door hun geloof, dan toch door hun clan: de MacDonalds, de MacLeods of MacIvers. 'Een van mijn buren komt hier elke morgen om tien uur theedrinken, jaar-in, jaar-uit. Vorige week donderdag stond hij echter ineens om negen uur voor de deur. Hij moest naar een begrafenis in het vijf kilometer verderop gelegen dorp Rodel. Ik vond het maar vreemd. Als hier in Leverburgh iemand doodgaat, dan gaat het hele dorp naar de begrafenis. Maar als er in Rodel iemand sterft, dan is niemand daar erg mee bezig. De buurman kende de overledene ook niet; maar ja, het was wel een neef van de achternicht van zijn zwager, een lid van dezelfde clan. Daaruit kunnen ze zich nog steeds niet losmaken.'

De bewoners van de Buiten-Hebriden - een eilandenarchipel die zich over een afstand van ruim tweehonderd kilometer uitstrekt - zijn misschien wel de eigenzinnigste Britten in het land dat van eigenzinnigheid zijn wapenspreuk heeft gemaakt. Ze moeten niet alleen niets van de Engelsen weten, ze hebben ook weinig op met de Schotten. Tussen de verschillende eilanden is het haat en nijd en zelfs onderling op het eigen eiland lopen de spanningen af en toe hoog op.

Zo is er nog steeds verdeeldheid over het besluit om het voor Britten en buitenlanders volkomen onleesbare Gaelic tot enige officielee taal te bombarderen. Hierdoor is bijvoorbeeld het plaatsnaambordje Leverburgh vervangen door An T-ob. Borthwict: 'Het lokale bestuur heeft dat verordonneerd. Maar iedereen noemt het nog Leverburgh. Niemand weet wat An T-ob precies betekent en niemand weet hoe je het precies schrijft. Aan de noordkant staat An T-ob, aan de zuidkant An T-oib en aan de oostkant An T-obi. Zelfs de juiste spelling is blijkbaar een raadsel.' Zijn vrouw heeft van de nood een deugd gemaakt en op de BBC een televisiecursus Gaelic gevolgd. De boeken en cassettes liggen nog in de kast. Maar toen ze gewapend met haar Gaelic-kennis een dagje het zuidelijk gelegen eiland Uist bezocht, kreeg ze de kous op de kop. Uist-Gaelic bleek een heel andere taal te zijn dan BBC-Gaelic. Engels bracht tenslotte als communicatiemiddel toch nog uitkomst.

Het kunstmatig opgeworpen taalprobleem en het gebrek aan vermaak zijn echter nog maar de kleinste obstakels bij een reis over deze eilandengroep. De Buiten-Hebriden hebben eigenlijk alles tegen om een status als potentieel vakantieparadijs te verwerven: ze zijn moeilijk bereikbaar, peperduur en de kans op slecht weer bedraagt bijna 100 procent. Vliegtickets naar Lewis zijn duurder dan die naar Mallorca, de overtocht per ferry is nog prijziger: met een auto kost het zo'n 100 pond (360 gulden) om Lewis te bereiken.

Daarvoor krijg je vooral mist, regen en wind terug. De eilanden zijn zo vaak in een witte nevel gehuld dat een van de Hebriden (het eiland Skye, letterlijk vertaald: eiland in de wolken) daar zelfs naar is vernoemd. Regen en wind hebben vrij spel, omdat het eiland als gevolg van het barre klimaat voor het grootste deel vlak en zo goed als boomloos is. Op de Butt of Lewis - het uiterste noordpuntje van Lewis - bereikt de wind gemiddeld 378 uur per jaar orkaankracht. Krijsende zeevogels kunnen hier als enige hun evenwicht houden. In het dorp Ness zetten vrouwen bij de kerkgang op zondag de zwarte hoeden vast met een pen. Lewis is het enige eiland in de wereld dat een speciale op salontafels lijkende bushokjes heeft ontwikkeld die dankzij een ingenieus systeem volledige bescherming bieden tegen weer en wind. Maar zelfs deze beschutting kon de 65-jarige acteur Albert Finney onlangs niet bewegen een filmrol te accepteren, waarvan een deel van de opnames op Lewis zou moeten plaatsvinden.

Een zonnige dag is een herinnering die door iedereen wordt gekoesterd als een kostbare schat, een regenachtige dag is acceptabel omdat het wordt verwacht, zo luidt een gezegde. Minimaal regent het vijf van de zeven dagen. De BBC-weerman haalt zijn boven de eilandengroep getekende zwarte wolkje dan ook maar niet weg; volgens boze eilandbewoners zelfs niet als er wel een keer de zon schijnt. Vandaag - in Londen is het 33 graden Celsius - is zo'n dag, maar de wind is zo hard dat het onaangenaam is om lang buiten te blijven. 'Dit is de tweede mooie dag sinds mei', zegt hospita Davina MacDonald van de B&B in Stornoway, de enige stad op de eilandengroep.

Het mag een wonder heten dat op Lewis al zesduizend jaar mensen wonen. Maar deze mensen zijn eraan gewend dat de natuur veel vraagt en weinig biedt. De bodem is bedekt met een onvruchtbare veenlaag die alleen wordt onderbroken door talrijke meertjes, de beroemde lochs. 'Je zou niet verbaasd zijn als je hier een dinosaurus tegen zou komen', schreef de publicist Nigel Nicolson over het kale Hebriden-landschap. Op hun eigen stukje grond proberen de keuterboertjes zo goed en slecht als het gaat iets te verbouwen, maar het veel bekritiseerde pachtsysteem is erop gebaseerd dat geen van de pachters met de oogst in het eigen onderhoud kan voorzien. Iedereen is gedwongen daardoor bij te klussen. De black houses (de Schotse variant van de Drentse plaggenhutten) zijn alleen nog een toeristische attractie, maar het keuterboeren noch de huidige dorpen zijn veel veranderd. De huizen staan schots en scheef door elkaar, er wordt nog veelal gestookt op turf en de armoede is onverminderd groot. Het landschap ziet er nog desolater uit doordat de meeste bewoners hun turfvoorraad opslaan in oude verroeste campers en bussen die plompverloren in het land zijn neergezet.

Pogingen van de lokale overheid om deze vorm van horizonvervuiling tegen te gaan, hebben weinig opgeleverd. Een van de boeren die op zaterdag bezig is in een ijzige koude de zware turfplakken op te slaan, schudt zijn gerimpelde hoofd over dit voornemen. 'De overheid wil die bus wel gratis verwijderen, maar zet daarvoor in de plaats geen schuur neer. Waar moet ik de turf dan droog houden?' De bewoners haten iedere inbreuk op hun tradities. Lord William Leverhulme, de uitvinder van de voorverpakte Sunlight-zeep en een van de oprichters van Unilever, kocht Lewis/Harris in 1919 en wilde het met een ambitieus plan ontwikkelen tot het belangrijkste centrum voor de visserij. Hij liet de haven van Stornoway uitbaggeren, plande nieuwe kades, legde wegen aan, wilde het eiland doorkruisen met spoorverbindingen en ontwikkelde uit het niets Leverburgh. Maar de bewoners moesten niets van de plannen hebben. Ze gaven de voorkeur aan hun eigen armoedige bestaan op de crofts boven economisch welvaren in dienst van een multinational. In 1925 verkocht Lord Leverhulme totaal gedesillusioneerd Lewis/Harris.

De weg van Tolsta naar Ness die Leverhulme had willen aanleggen, loopt na een inmiddels tot Bridge to Nowhere omgedoopte oeververbinding nog altijd dood in ontoegankelijke moors. En Leverburgh heet nu An T-ob. De nieuwe suikeroom heet de EU, wiens vlag bijna elk nieuw project siert. Tussen 1994 en 1999 investeerde Brussel alleen al bijna honderdmiljoen gulden in infrastructurele projecten in de Buiten-Hebriden. Wegen werden verdubbeld, ferryverbindingen gemoderniseerd en bruggen aangelegd, vooral ter meerdere eer en glorie van de mogelijke nieuwe goudmijn: het toerisme. De vraag is of de eilandbewoners van het paradijs voor regen en wind daarvoor wel hun principes overboord willen zetten.

TIPS
GIDSEN: Het boek over de Hebriden is Jan van der Vegts Aan de rand van de zee, reizen naar de Hebriden, zegt Barend Schulenklopper van de Wandelwinkel in Deventer. Dan volgt het slechte nieuws: het is in 1988 uitgegeven door Nijgh & Van Ditmar en misschien nog te krijgen in antiquariaten, maar herdrukt is het niet. En er zijn al zo weinig gidsen voor dit reisdoel. Veelzijdig en interessant qua achtergrondinformatie is Western Islands Handboek van uitgever Kittiwake (fl 42,50, euro 19,30).

Veel praktische informatie geeft de Rough Guide Highlands & Islands (fl 37,65, euro 17,10) en voor wandelaars is er Western Islands 25 Walks van HSMO (fl 36, euro 16,34). Iets om naar uit te kijken is een boek dat eind van het jaar verschijnt: Western Edge, images of the Hebrides van uitgeverij Nedil Wilson. Het zal ongeveer 85 gulden kosten (ruim 36 euro).

Om te wandelen zijn de Landranger Maps van Ordnance Survey (schaal 1:50.000). Voor de Hebriden zijn nodig de nummers 8, 13, 14, 18, 22 en 31. Ze kosten fl 23 (euro 10,45) per stuk.

Western Isles Tourist Board. tel: 00-44-1851-703088, internet: www.witb.co.uk

(8-9-2001)

HOTEL GLENEAGLES IN DE BRITSE BADPLAATS TORQUAY STOND MODEL VOOR DE KLASSIEKE BBC-SERIE FAWLTY TOWERS. DE OPNAMEN VOOR DEZE TV-SERIE MET JOHN CLEESE BEGONNEN 25 JAAR GELEDEN. HOE IS HET SINDSDIEN MET HET HOTEL VERGAAN?

Op het eerste gezicht is er na vijfentwintig jaar niets veranderd. De reis van het in de ruige teennagel van Cornwall gelegen kustplaatsje St. Ives naar Torquay aan de Engelse Riviera duurde langer dan verwacht. We kunnen daardoor pas om tien over half negen aanschuiven voor het diner. Helaas, we zijn tien minuten te laat, de keuken is dicht. 'De chef is naar huis', meldt de ober die qua postuur veel doet denken aan Manuel ('he's from Barcelona') maar in werkelijkheid een keurig gecoiffeerde Engelsman is die ons heel goed begrijpt.
'Maar. . .', spartelen we tegen. 'Sorry, maar u heeft niet voor het diner gereserveerd', antwoordt hij beslist. Pas wanneer we aandringen, ontstaat twijfel. 'Ik zal even kijken', zegt hij tenslotte. Twee minuten later: 'U kunt nog een kop soep en een salade krijgen.' We willen gaan zitten, maar dat mag niet. Eerst moet de tafel worden geprepareerd. Of we maar in de bar willen wachten. Na een klein kwartier worden we verordonneerd aan tafel te gaan. Van het prepareren van de tafel is niets te merken. Het tafelkleed zit nog vol vlekken en het bestek ontbreekt. Wel is er een servet neergelegd. Maar dat gooit hij welgemikt op onze schoot, omdat het linnen plaats moet maken voor een kom lauwe tomaten-cremesoep die erg veel smaakt naar de inhoud van het Nederlandse Unox-pakje. De ene kom is maar halfvol, de ander tot over het randje gevuld.

Onze onverwachte klandizie leidt blijkbaar tot grote paniek. Obers doen ineens veel gehaaster; ze struikelen over elkaar met de bordjes en servetten die worden neergezet voor het ontbijt van de volgende ochtend. Een ober slaat zwaaiend met een servet de etensresten van de tafels. Op een daarvan sneuvelt het zoutvaatje. Het losse zout verdwijnt met een machtige servetzwaai in de atmosfeer. Nadat de soepkommen zijn weggehaald, arriveert de salade: ijsbergsla, tomaten en een kipfilet. De salade is, zoals aangekondigd, koud, net als de kipfilet. We klagen niet meer.

Gleneagles, het hotel dat model stond voor Fawlty Towers, biedt nog steeds voldoende elementen voor een comedy. Maar daarmee is het niet meteen het slechtste hotel ter wereld zoals het door een Amerikaanse gast in de televisieserie van John Cleese wordt afgeschilderd. Het doet qua service niet onder voor een gemiddeld Brits toeristenhotel. Om met de majoor, de vaste Fawlty Towers-gast te spreken: 'Nee, nee, niet de slechtste. Er is er nog een in Eastbourne.'

Van de buitenkant lijkt het hotel in de verste verte niet op Fawlty Towers. Er is geen groot bordes, er is niet eens een drempel. Voor de buitenopnamen, zo wordt ons later verteld, werd voor het gemak een inmiddels afgebrand hotelgebouw ten westen van Londen gebruikt. De toenmalige eigenaren van Gleneagles hadden de cameraploeg van de BBC waarschijnlijk ook hardhandig van hun terrein laten verwijderen als ze de buitenopnamen voor het gebouw in Torquay hadden proberen te maken.

Donald en Betty Sinclair waren trots op hun hotel. Ze lieten in 1962 een oud Victoriaans gebouw in Torquay verbouwen tot een modern hotel. Zeven jaar later logeerde het volledige team van Monty Python in dit hotel toen opnamen werden gemaakt in de badplaats. Donald Sinclair had in principe al geen hoge dunk van zijn gasten, maar vond het gedrag van de idioten van Monty Python onduldbaar. Dat waren niet de klanten die hij in huis wenste te hebben. John Cleese, op dat moment een van de Monty Python-leden, in een BBC-interview: 'Sinclair was een heel onbeschofte man. Terry Gilliam, de Amerikaan in ons team, had de gewoonte het vlees eerst door te snijden met mes en vork. Daarna verplaatste hij de vork naar zijn rechterhand en pikte de stukjes vlees op. Sinclair zag dat en liet weten: ''Zo eten we niet in Engeland''.'

Een ander voorbeeld: Eric Idle had zijn tas laten staan. Toen we 's avonds terugkwamen, was die tas niet meer te vinden. Sinclair wees naar buiten. Die tas ligt daar achter het zwembad bij de schutting, zei hij. Hij had de tas over de schutting gegooid, omdat hij iets had horen tikken en dacht dat er misschien wel een bom in zou kunnen zitten. Hij had vlak daarvoor ruzie gehad met een van zijn medewerkers.' Sinclair hanteerde strikte regels. Elke avond gingen om elf uur de lichten in het hotel uit. Met uitzondering van Cleese en zijn toenmalige echtgenote Connie Booth vertrok het Python-team al snel uit dit hotel. Cleese: 'Nadat Monty Python was ontbonden, vroeg de BBC mij of ik een comedy wilde maken. Connie en ik herinnerden ons toen dat hotel en vooral de eigenaren: de kleine Donald Sinclair en zijn veel langere vrouw. Donald was de baas in het hotel, zijn vrouw was op haar beurt de baas over Donald.'

Zij werden uitgewerkt in de karakters van Basil en Sybil Fawlty. Voordat de opnames in september 1975 begonnen, keerden Cleese en Booth nog een keer terug in Gleneagles. Ze hadden een idee over de eigenaren, maar probeerden zich ook een beeld van de gasten te vormen. Later kregen die gestalte in typetjes als de verstrooide majoor ('Zijn de kranten er al? O, al weer een staking') en de twee oude dames ('Natuurlijk, mijnheer Fawlty'). Vijfentwintig jaar later zijn deze typetjes nog steeds in het hotel terug te vinden. De gasten van Gleneagles zijn in overgrote meerderheid bejaarde Britten die elk jaar een of twee weken in Gleneagles verblijven. 'Ik kom hier al zes jaar', zegt een 72-jarige onderwijzer uit Orpington. 'En elk jaar zitten we hier met precies dezelfde acht stellen.'

Het hotel ligt een flink stuk buiten het centrum van Torquay. De meeste gasten komen het hotel amper uit. Ze lopen wat rond in de omgeving, drinken iets op het terras of slenteren rond het zwembad. 's Avonds verzorgt een duo de muziek in het hotel. Een enkeling danst, de rest kijkt verveeld toe. Behalve de muziek is er nog ander vermaak. De keuken heeft de resten van het diner buiten op een grasveld gegooid, waar het wordt weggehaald door vossen. Om elf uur zijn de meeste gasten al naar bed.

Jongeren vinden het hotel te duur (tweehonderd gulden voor een tweepersoonskamer) en te saai, buitenlanders te afgelegen en snobs niet sjiek genoeg, zodat het vooral bevolkt wordt door Britten die zich na hun pensionering een redelijk welgesteld leven kunnen permitteren. Wij vallen onmiddellijk buiten de groep. De nachtportier die de kranten 's morgens voor de deur legt, schiet de volgende ochtend mijn vrouw aan. 'Uw man is zeker een intellectueel. Hij heeft gevraagd om The Times en The Daily Telegraph. Die kranten worden hier nooit gelezen.' Wat lezen ze dan? 'Alleen tabloids. Bijna driekwart leest hier de Daily Mail.' Het is niet toevallig de krant waarin Gleneagles ook adverteert.

De vaste gasten zijn tevreden mensen. Excellent as always, Just the same as last time en Splendid as usual is te lezen in het gastenboek. 'Er komen wel eens buitenlanders', zegt Ray Marks. 'Grappig genoeg vooral Duitsers. We zitten in het programma van een Duitse reisagent', grinnikt hij. Marks is de huidige eigenaar van het hotel. Hij kocht Gleneagles vorig jaar. 'Donald Sinclair is allang weg en is een aantal jaren geleden gestorven. Sinds die tijd heeft het hotel nog twee andere eigenaren gehad. Vorig jaar heb ik het hotel gekocht.' Ray Marks (60) lijkt in geen enkel opzicht op Basil Fawlty. Hij is vriendelijk, voorkomend, tolerant (jarenlang was hij de manager van de Playboy Club in Londen) en kan als neef van de acteur Peter Sellers een grap waarderen. Zijn enorme rode Mercedes uit de 600-serie steekt eveneens nogal af tegen het stotterende koekblikje waarmee Basil in de gelijknamige serie rondrijdt.

Gleneagles loopt ook niet met zijn tv-status te koop; er is geen enkele aanwijzing in het hotel te vinden dat het ooit de inspiratiebron was voor een van de populairste komische series. Don't mention Fawlty? 'Er zijn gasten die het weten. Maar ook veel die het niet weten', zegt Marks. Het lijkt hem als nieuwe eigenaar commercieel wel interessant om er iets mee te gaan doen. 'Fawlty Towers is zo beroemd. Zelfs uit Australië komen mensen naar Torquay om te zoeken naar het bewuste hotel. Maar mijn manager Ian Kerslake betwijfelt of het goed zou zijn voor de zaak.' Er is ook nog een ander probleem. De weduwe van Donald Sinclair leeft en woont nog altijd in Torquay en luncht regelmatig in Gleneagles. 'Ze beschouwt Fawlty Towers als een belediging van haar man, een gewaardeerde luitenant-kolonel van de marine. Ik denk niet dat zij het leuk zou vinden als we hier nu foto's of andere memorabilia van Basil Fawlty ophangen.'

Gleneagles telt tweeënnveertig kamers die via een ingewikkeld labyrint van gangetjes en trappetjes - je ziet Cleese daar met zijn lange benen al lopen - met elkaar zijn verbonden. Elke kamer heeft een aparte naam gekregen: een kleur, een plant of een plaatsnaam. Het echtpaar Cleese sliep ooit in Cascade, wij in Caravelle. De barkeeper: 'De naamgeving is hopeloos onhandig. We moeten de drankjes allemaal op namen noteren. Volgend jaar krijgen de kamers gelukkig gewoon nummers.' Marks erkent deze vernieuwing te willen doorvoeren. 'Maar de namen blijven wel naast de nummers bestaan.' De kamers zijn ruim, maar kennen de gebruikelijke gebreken van Engelse hotelkamers. Het doet denken aan mevrouw Richardson die in de serie haar nood klaagt bij Basil, omdat ze het bad te klein vindt en het uitzicht waardeloos. 'Wat verwacht u dan te zien in Torquay?', reageert Fawlty met een donderpreek. 'Het operahuis van Sydney, de hangende tuinen van Babylon? Of kuddes gnoes die majesteitelijk langs paraderen?' De kamers aan de ene kant hebben in de verte een uitzicht over de zee. Wij zitten echter aan de straatkant, waar niet veel te zien is.

Het bad is zoals mevrouw Richardson opmerkte 'geschikt voor een muis' en kent geen mengkraan noch een douchegordijn. Vooral dat laatste is erg onpraktisch. Ook houdt het stopcontact de stekker van het scheerapparaat niet vast. Cleese erkent dat zijn inspanningen niet hebben geleid tot een grote verbetering van de service in het Britse hotelwezen. 'Ik was laatst in een hotel op Jersey. Dat leken de eigenaren vooral voor zichzelf te exploiteren. Vergelijk dat eens met de VS. Daar weten ze wat dienstbaarheid is.'

Maar de Britse gasten vergelijken Gleneagles alleen met Britse hotels. Zij willen van geen kritiek weten. 'Dit is the best next thing na Fawlty Towers', grapt een van de gasten.

Het hotel onderhoudt een persoonlijke band met zijn cliënten. Die traditie wordt in ere gehouden. Buiten staat een bankje, speciaal voor 'Aunt Bettie'. 'Een vrolijke herinnering aan de vele gelukkige dagen die zij hier had', vermeldt een plaquette op het houtwerk. Welke gast krijgt dat in de VS?

TIPS
Hotel Gleneagles, Asheldon Road, Wellswood, Torquay, tel: 0044-1803-29.36.37, fax: 0044-1803-29.51.06, email: hotelgleneagles@lineone.com.

(19-8-2000)